Нұрсұлтан Назарбаевтың «Менің өмірім. Бодандықтан – бостандыққа» атты кітабы – қазақ халқының ғасырлар бойы тәуелсіздікке ұмтылған арманын жүзеге асырған қазіргі Қазақстанның негізін қалаушының естеліктері. Бұрынғы президент өзінің жастық шағын, Кеңес дәуіріндегі және егеменді Қазақстан кезеңіндегі саяси қызметін және биліктің мұрагеріне ауысуын еске алады. Ол жеке өзі қатысқан тарихи оқиғаларды егжей-тегжейлі баяндайды. Бұл мемлекеттің жойылуы мен құрылуы, көпұлтты елде тәуелсіз саясат жүргізу және оның бірлігін сақтау туралы шынайы әңгіме. Автор билікті кім және не үшін алатынын және миллиондаған адамдардың тағдыры үшін жауапты екенін түсіндіреді. Сонымен қатар, ол алғаш рет отбасылық өмірінің қыр-сырын ашық айтады.
Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңесті ұйымдастыруға он жыл жұмсалса, біз ұсынған тағы бір ірі бастама- ның — Еуразиялық экономикалық одақ құру бастамасының жүзе- ге асуына дәл жиырма жыл кетті. Бұл көптеген елдердің мүддесін қозғайтын ұсыныстардың өте кеңінен, ұзақ талқыланатынын, ең бастысы — мұндай идеялардың өміршеңдігіне көз жеткізуге уақыт сыны қажет болатынын көрсетеді.
Еуразиялық экономикалық одақ идеясын алайық. «Еуразия»,
«еуразияшылдық» деген ұғымдарды пайымдаудан бастайын. Біз адамзат тұрақты өмір сүретін материктер бесеу дейміз: Азия, Еуропа, Африка, Америка, Австралия. Ал таза геологиялық, географиялық тұрғыдан қарасақ, Азия мен Еуропа жеке-жеке материктер болып саналмайды. Азия мен Еуропа мыңдаған жылдар бойы бір-бірімен тығыз байланыспай, дербес өмір сүріп келгендіктен, тарихи, саяси, діни себептер ажыратқандықтан әрі жер көлемінің өте үлкендігіне байланысты шартты түрде екі материк ретінде айтылады. Әйтпесе, Еуропа мен Азия бір құрлықта орналасқан. Еуразияны дүниенің екі бөлігінен — Еуропа мен Азиядан құралатын Жер шарының ең үлкен материгі деп білуіміз керек. Алайда ресейлік еуразияшылар — Савицкий, Трубецкой, Бердяев, тағы басқалар Еуразия ұғымына тек географиялық мағына берген жоқ. Олар Еуразия деп сол кезде Ресей империясы алып жатқан территорияны атады. Ресейді Еуропа да емес, Азия да емес, өзінше «ортадағы материк» деп санады. Империяның тұтастығы үшін «еуропалық Ресей», «азиялық Ресей» ұғымдары жоқ, ортақ Ресей — Еуразия бар деді. Бұл — Еуразия ұғымының сол кездегі пайымдалуы. Ағылшынның Хэлфорд Макиндер деген ғалымының кімде-кім Шығыс Еуропаны өз бақылауында ұстаса, сол Хартлендте, яғни Еуразияның солтүстік-шығыс беткейінде, алып құрлықта үстем болады, кімде-кім сол жерде үстем болса, бүкіл әлемде үстемдігін орната алады деп жазғаны бар екен. Бұл сөз Еуразия аумағының стратегиялық тұрғыдағы аса маңыздылығын көрсетеді. Одан бері де тағы бір ғасырдай уақыт өтті. Сол уақыт ішінде бұрынғы Ресей империясының орнында Кеңес Одағы деген мемлекет орнады, оның құрамындағы он бес республика бір-бірімен соншалықты тығыз қо- йындасып, электр желілеріне дейін, темір жолдарына дейін, автокөлік магистральдарына дейін мидай араласып кеткен біртұтас экономика құрды. Жаңағы он бес республикада адамдардың мінез-құлқында, психологиясында ұқсас жайлар көбейді. Тәуелсіздік келісімен бар- лық елдер бет-бетімен кетті. Ортақ базарымыздан айырылдық. Бір елдегі тауар бір елге өтпей, қоймаларға жинала бастады, ақыры кәсіпорындар, зауыттар, фабрикалар банкрот болды. Жүз мыңдаған адам жұмыссыз қалды. Өкінішке қарай, КСРО-ның қирандысының орнына құрылған Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы уақыттың объек- тивті талаптарына толық сай келмеді, халықтар зәру күйде отырған интеграцияны қамтамасыз ете алмады.
Мен 1994 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде сөйлеген сөзімде тәуелсіз елдер арасындағы қарым-қатынастың сапалық жаңа деңгейіне ауысуы қажет екенін, мұның пісіп-жетілгенін айттым. Кеше ғана Одақтан зорға құтылғандай күйде отырған елдердің ха- лықтары «Одақ» сөзінен шошынатынын біліп, бірден-ақ әлемде Еуропалық Одақ бар екенін, ойдағыдай өмір сүріп жатқанын қоса айттым. Оларға құруға болатын одақты бізге неге құруға болмайды? Еуразиялық одақтың ең алдымен біртұтас экономикалық кеңістік қалыптастыруға тиіс екенін мен сол МГУ-дегі сөзімде-ақ басын аша көрсеткенмін. Расында да, ойлап отырсақ, мемлекеттілік тарихы сан ғасырларға кететін Еуропа елдерінің өзі бірігіп жатыр, ал біз болсақ күннен-күнге бір-бірімізден алшақтап бара жатырмыз дегенмін. Мәселе бірқатар саяси лидерлерде империяның қайта оралуынан қорқыныш бар екенінде еді. Бірақ бұл сол кездің өзінде мүмкін нәрсе болмайтын. Ал қазір тіпті мүмкін емес.
Бұл жоба Қазақстанның өзінде де бірден қызу қолдау таба қой- ған жоқ. Біреулер интеграцияны жақтады, біреулер интеграцияны негізінен жақтай тұра, оны белгілі бір мөлшерде шектеуді ұсынды, біреулер интеграциялық үдерістер қазір қажет емес деп санады. Өзбекстан президенті Ислам Каримов пен Түрікменстан президенті Сапармұрад Ниязов та менің ұсынысымды қолдаған жоқ. Рой Медведев былай деп жазған: «Н. Назарбаевтың ММУ-дегі сөзі өз кезінде ресейлік және халықаралық баспасөз бетінде қызба-қызу талқылан- ды. Көптеген ғалымдар мен қоғам қайраткерлері оның ұсынысын белсенді қолдады. Алайда, ТМД елдерінің белді саясаткерлері ол ұсыныстарды ескермей қоя салуға бейім тұрды немесе ашықтан- ашық теріс көзқарас танытты. Айталық, Еуразиялық жоба туралы Өзбекстан президенті Ислам Каримов едәуір сыни тұрғыда пікір білдірді. «Еуразия идеясында қандай жаңалық бар? — деді ол «Неза- висимая газетаға» берген сұхбатында. — Тағы да айтамын: қосымша қондырмалы саяси құрылымдар құрып, сол құрылымдарда тиісін- ше орын алу. Дөрекілеу, қатқыл айтып отырмын, бірақ шындығы осы» («Независимая газета». 1994, 21 маусым). Бұл баға әділетсіз еді әрі жобаның мақсатын бұрмалап көрсететін. Нұрсұлтан Назарбаев ешқандай да саяси қондырма құрылымдар құруды ұсынған жоқ. Ол ТМД елдерінің мемлекеттік және ұлттық егемендігін сақтауды табанды түрде жақтады. Әңгіме экономикалық ынтымақтастықты әлдеқайда тығыз ету және қауіпсіздік саласында ынтымақтасу жа- йында болып еді…».
Өзбекстан, Түрікменстан басшылары мұндай мәселелердің бәрі кейінірек қарастырылуы керек деп санады. Менің достарым бұл үдерістің сатыластықпен, эволюциялық жолмен жүретінін, біраз уақытқа созылатынын ескермеді ғой деймін. Кейіннен көп нәрсе өзгерді. Он шақты жыл бойы Қазақстанның интеграциялық баста- маларын қолдамай келген Өзбекстанның өзі 2005 жылдың аяғында Еуразия экономикалық қоғамдастығына қосылу ниеті бар екенін мәлімдеп, бірнеше айдан кейін, 2006 жылдың басында ЕурАзЭҚ-ке байқаушы болып қосылды. 2016 жылы сайланған ел президенті Шавкат Мирзиёев алғашқы күндерден-ақ бауырлас елдермен байланысты бекіте түсу саясатын жүргізіп келе жатқанын разылықпен айтамын. Шынында да, мұндай одақтар тәуелсіздікке тікелей қауіп төн- діреді деу жөнсіз. Еуропалық Одаққа қанша ел біріккен? Шекаралары ашық. Көлікпен зулап келе жатқаныңда көрші елдің жеріне кіргеніңді байқамай да қаласың. Ақшасы тұрмақ, банкі тұрмақ, парламентіне дейін ортақ. Солар, немене, тәуелсіздігінен айырылып па екен? Қайта
өркендеп, дамып келе жатқан жоқ па?
1994 жылы қазан айында Мәскеуде өткен ТМД елдері басшыла- рының саммитінде Қазақстанның ұсынысын қаперге алумен шекте- лу, ондағы негізгі идеяларды ТМД-ның интеграциялық үдерістерін тереңдету барысында пайдалану жөнінде шешім қабылданғанда қуандым дей алмаймын. Сонша өкінген де жоқпын. Өйткені мен бұл идеяның жүзеге асуы ұзақ жылдарға созылатынын анық білетінмін. Мысалы, Еуропалық Одақ қалай құрылған? 1950 жылы көмір мен бо- лат жөнінде француз-герман бірлестігін құру жөнінде декларацияға қол қойылған. Одан жеті жыл өткенде Еуропа экономикалық одағы құрылған. Одан кейін тұтас ширек ғасыр, яғни 25 жыл өткенде барып Еуропалық Одақ құру туралы Маастрихт шартына қол қойылған. Сонда бұл идеяның басталуынан түйінделуіне дейінгі уақыт аралығы бас-аяғы 42 жылға созылған болып шығады.
Менің ұсынысыма тым сақтықпен қарау кәдімгі «Негізі дұрыс қой, сонда да қалай шығатынын қайдан білейік» деген сияқты ой қисы- нынан еді. Екінші жағынан, белгілі бір тұлғалар тарапынан идеяның авторлығына қызғанышпен қарау да атымен болмады дей алмаймын. Еуразиялық одақ идеясы ТМД-ны түбегейлі реформалау қажетті- гінен туындаған еді. Достастық шеңберінде біз біртұтас мемлекеттің ыдырауынан кейін туындаған көптеген күрделі мәселелердің шешімін таба алдық. Біздің ынтымақтастық күш жинап, кері қайтпас сипат алды. Ең бастысы мынада: елдеріміздің халықтары Достастыққа сенді, өйткені ол қантөгіс жанжалдарға жол бермеудің тиімді тетігіне ай- налып, біздің бәрімізді «Югославия сценарийінен» сақтай алды. Со- нымен бірге, біз оның салған беттен сансыз қағаздарға тұншыққанын да көрдік. Көбіне-көп нақты өмірдің қажеттерінен қол үзген сансыз құжаттар мен қарарларды өндірумен айналысатын ебедейсіз әрі бюрократтық бірлестікке айналды. Қабылданған жүздеген бірлескен
құжаттардың бірлі-жарымы ғана іске асатын болды.
Интеграция деген КСРО заманына қайта оралу емес. Интеграция — ең алдымен экономикалық прагматизм. Мысалы, еліміздің халқы шамамен 20 миллион адам. Шүкір, өсіп жатырмыз. 25 миллионға барамыз. 30 миллионға барамыз бір кезде. Бірақ мына жаһанданған әлемде оның өзі өте тар нарық саналады. Біз өз халқымыздың қа- жетін ғана қанағаттандыратын экономикамен алысқа бара алмаймыз. Бізге міндетті түрде сыртқы нарықтар керек. Сол нарықтардың ең үлкені — 150 миллион адамдық Ресей нарығы немесе одан да кең ТМД нарығы. Өкінішке қарай, қазірше біздің тауарларымыз Еуропа- ның, Американың нарығының талабына толық жауап бере алмайды, Қытайдың нарығы онсыз да толып тұр. Ал Ресей нарығы, Беларусь нарығы, басқа да көршілес нарықтар біздің тауарларға ыңғайлы, біздің нарық та олар үшін өтімді. Сондықтан мен Еуразиялық эко- номикалық одақ құру жөніндегі жұмысты жылдар бойы жүйелі түрде алға жылжытумен болдым. Алдымен Кеден одағы құрылды. event:2000-10-sssr-evrazes" class="notice-pjax">Одан кейін Еуразиялық экономикалық қоғамдастық құрылды. Одан кейін, 2014 жылы, яғни идея ортаға салынғаннан соң 20 жыл өткенде Еуразиялық экономикалық одақ құрылды. ЕАЭО құру жөніндегі Шартқа Астанада қол қойылуының символдық мәні бар. Өйткені Қазақстан бұл идеяны ұсынып қана қойған жоқ, Қазақстан осы жыл- дардың өн бойында дәйім бұрынғы кеңестік кеңістіктегі басты инте- гратор ретінде көрініп келді. Кез келген ірі шаруа аяқастынан керемет нәтижелер бере қоймайды. Еуразиялық экономикалық одақтың жаңа құрылған тұсына Батыс әлемі мен Ресей арасындағы күрделі шиеленістер, түрліше «санкциялық соғыстар» тап келді, сондықтан бұл экономикалық одақтың әлеуеті қазірше толық ашылмай тұр. Бірақ мемлекеттеріміздің алдынан байтақ та байсын нарық ашып беретінінің өзі оның болашағы жарқын екенін көрсетеді.
О бастан-ақ маған бұл жобаның өзіміз талайдан көз жазып қалған ізгілікке, жалпыадамзаттық құндылықтарға бағытталуы маңызды, тіпті бір есептен басымырақ та болып көрінді. Неге десеңіз, біздің бәріміздің сан ғасырлық ортақ тарихымыз бар, бірлесе өмір сүру дәстүріміз бар, ортақ тағдырымыз бар. Халықтарымыздың бәрі бір- бірімен, қазақша айтқанда, «ішек-қарны араласып» кеткен. Оның үстіне жұрттың бәрі әлемде интеграциялық бірлесу үдерісі жүріп жатқанын, айталық, Еуропалық Одаққа біріккен елдердің өркендеп тұрғанын әрі ешқайсының да саяси егемендігінен айырылмағанын көріп отыр. Әрине, біз Еуразиялық экономикалық одақ құруға біртіндеп, саты- лап келдік. Мысалы, әуелдегі Еуразиялық экономикалық қоғамдас- тықтың басты жетістігі — Беларусь, Қазақстан және Ресей арасындағы Кеден одағын құру туралы келісімнің жасалғандығы. Бара-бара оған Қырғызстан мен Армения қосылды. Айтқандай, бұл елдер кейіннен Еуразиялық экономикалық одаққа да қосылды. Өйткені олар бұл арада ескі саяси құрылымдарды емес, бұрынғы КСРО-ны қалпына келтіруді емес, ұлттық мемлекеттердің экономикасы ықпалдастық арқауы бола алатынын басшылыққа алып отырғанымызға көз жет- кізді.
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу