Асан қайғы (XIV ғасырдың аяғы-1460 жж.)
Асан қайғы
Дереккөз: Википедия
Асан қайғы XIV ғасырдың екінші жартысында Еділ бойында дүниеге келді. Шын аты - Хасан Сәбитұлы (қайғылы Асан).
Ол Алтын Орда ханы Ұлу-Мұхаммедтің ықпалды мәртебелі адамдарының бірі, кейіннен Қазан хандығының негізін қалаушысы болды.
XV ғасырдың 50-ші жылдарында Шығыс Дешті Қыпшақтағы саяси күрес кезінде 1456 жылы Батыс Жетісуда Қазақ хандығын құрған Әбілқайыр хан – сұлтан Керей (Гирей) мен Жәнібектің қарсыластары жағына шықты. Ол жаңа хандықтың идеологы, барлық қазақ рулары мен тайпаларының бірігуінің жақтаушысы.
Асан қайғы өзінің тәлімгерлігімен және ой – пікірлерімен танымал әнші-жырау болды. Оның жұмысындағы басты орынды адамгершілік-философиялық ойлар, бейбіт және тыныш өмірді дәріптеу алды. Би мен ақын Асан қайғының артында көптеген сөздер, Қара сөздер, әндер мен Толғау (философиялық аңыз-рефлексия) қалды. Оның барлық шығармашылығы халықтың өмірі, дүниетанымы мен дала салты туралы алаңдаушылыққа толы. Ең танымал шығармалары: «Әділдіктің белгісі, біле тұра бұрмасауыл», «Көлде жүзген қоңыр қаз», «Еділ бол да, Жайық бол».
Асан қайғы Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі – Жәнібек ханның кеңесшісі болған. Тәрбиелік өлеңдерінде ол билеушіні ойланбаған әрекеттерден сақтандырды. Жырау Асан да бізге жеткен кейбір шығармаларында Әбілқайырдан кеткеннен кейін өз халқымен Шу өзенінің аңғарында (орта ағысында Шу алқабының бойында өзен Қырғызстан мен Қазақстан арасындағы мемлекеттік шекара қызметін атқарады) орналасқан Жәнібекпен полемикалық қарым-қатынас жасайды. «Еңкейіп келдің тар жерге ...», «Қымыз ішіп қызарып, мастанып, қызып терлейсің, өзіңнен басқа хан жоқтай, елеуреп неге сөйлейсің?! – деп айыптайды ақын ханды.
Қазақтар үшін уәде етілген жер іздеп Асан қайғы Ұлы Даланы көп аралады. Өзінің өлеңдері мен әндерінде бұл мұратын Асан қайғы «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» қоныс, кейде «Жерүйек», енді бірде «Жерұйық», немесе «Жиделібайсын» деп атаған. Ол Қытайға, Қашқарға, Қоқанға, Хиваға, Бұхараға барып, Каспий мен Орал жағалауларын аралап, жайлы қоныс іздеп, әр қоныс, мекенге сын-баға беріп отырады. Бұл бағалары әлі күнге дейін ел аузында ұмытылмай айтылып келеді. Жер ұйығын іздеу туралы әңгімелер қанатты сөздер мен сөз тіркестерін, өзі барған жерлердің атаулары мен бейнелі сипаттамаларын қамтиды. Оның бағалары, ең алдымен, практикалық сипаттамаларды құрметтейді – жер мал өсіруге жарамды ма, құнарлы жер көп пе, суға бай ма және т.б.
Халық жадында Асан қайғының шынайы бейнесі мифологиялық ерекшеліктерге ие болды, ал оның саяхаттары мен ізденістері Жер ұйығы аңызға айналды: өзінің қажымас түйесі желмайда ол әлемнің барлық жақтарын аралап шықты, бірақ барлық адамдар бақытты өмір сүретін және теңдік орнаған уәде етілген жерді еш жерден таппады.
Ақынның сүйіспеншілігі мен жанашырлығы идеясының арқасында Асан қайғы шығармашылығының алғашқы зерттеушілерінің бірі Шоқан Уәлиханов оны «көшпелі философ» деп атады, ал Мұхтар Әуезов өз зерттеулерінде: «Осы аңыздарда қарастырылып отырған жердегі жұмақты іздеу терең әлеуметтік мотивті білдіреді. Бұл қазақтардың жаңа өмір құруға ұмтылған ғасырлық арманы. Өзінің тарихи даму жолында қазақ халқы Асан есімін зорлық-зомбылық пен зұлымдыққа қарсы күрестің символы ретінде қастерледі. Сондықтан ащы халық үлесі туралы ән айтқан ақындар оны бірінші болып еске алады».
Асан қайғы XV ғасырдың 60-жылдарында қайтыс болды. Оның қайтыс болуы мен жерленуінің нақты орны белгісіз – ақынның өмірі сияқты, ол аңызға айналды. Асан қайғының құрметіне Қазақстанның Қызылорда облысы қазіргі Шиелі ауданының аумағында XVI ғасырда Асан-ата кесенесі тұрғызылды.
Дереккөздер:
Қазақ КСР: қысқаша энциклопедия. Алма-Ата, 1991. — Т. 4: Тіл.Әдебиет. Фольклор. Өнер. Архитектура. — С. 131.
М.Ж.Спанов, З.Б.Малгараева. Жырау шығармашылығы және ұлттық идеяны қалыптастыру // Адам әлемі. 2021. №1. .52-65 б.