Дінмұхамед Қонаев (1912-1993)
Дінмұхамед Қонаев
Дереккөз: Д.А.Қонаев – ресми сайт
Дінмұхамед Ахмедұлы Қонаев 1912 жылы 12 қаңтарда Алматыда дүниеге келді. Әкесі сауда үйінің иесі, анасы кедей шаруа отбасынан шыққан.
1936 жылы Мәскеу Түсті металдар және алтын институтында оқуды бітіргеннен кейін Қоңырат-Балқаш құрылысына жолдама алды. Машинист, аға бұрғылау шебері, бұрғылау-жару цехының бастығы болып жұмыс істеді. 1938 жылы Қоңырат кенішінде бас инженер, содан соң директордың міндетін атқарушы болып еңбек етті.
Ұлы Отан соғысы кезінде «Алтайполиметалл» комбинатында жұмыс істеді, кейін Риддер кенішін басқарды.
1942 жылы сәуірде Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы (ҚазКСР) Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Бұл қызметте 10 жыл жұмыс істеді.
1952-1955 жылдары - Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті. Республиканың индустриялық өнеркәсібіне жетекшілік жасады.
1955-1960 және 1962-1964 жылдары - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, 1960-1962, 1964-1986 жылдары - Қазақ КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің (ОК) бірінші хатшысы.
25 жылға жуық Қазақстанның басында болды, республиканың әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына елеулі үлес қосты. Оның басшылығы кезеңінде Республиканың тау-кен өндірісі жоғары деңгейге жетті, Маңғыстау мұнай кен орындары игерілді, темір жол құрылысы дамыды, титан, магний, синтетикалық каучук табу және өндіру басталды. Маңғыстау, Жезқазған, Торғай облыстары ашылып, жаңа өндірістік өңірлер құрылып, Павлодар-Екібастұз отын-энергетикалық кешені, Қарағанды ГРЭС-2, Бұқтырма ГЭС, бірқатар электротехника, машина жасау, химия өнеркәсіптік кәсіпорындары жұмыс істей бастады. Кербұлақ жазығын игеруге, Қапшағай су қоймасын, Үлкен Алматы каналын салуға ерекше көңіл бөлінді. Алматыда «Медеу» спорт кешені, Ұлттық кітапхана ғимараты, Қазақ университетінің жаңа ғимараттары, орталық республикалық мұражай, «Көктөбе» телемұнарасы, Достық үйі, 28 гвардияшы-панфиловшылар саябағындағы Даңқ монументі, «Қазақстан», «Отырар», «Алматы» қонақ үйлері және басқа да нысандар салынды. Республикада ғылыми зерттеулер, өнер және әдебиет салаларына қолдау көрсетілді. Қазақ және орыс тілдерінде Қазақстан тарихы бойынша 5 томдық іргелі ғылыми еңбегі жарық көрді.
Дінмұхамед Қонаев жергілікті кадрларды басшылық лауазымдарға ілгерілетуге ықпал етті. Атап айтқанда, 1984 жылы оның ұсынысы бойынша Қазақстан үкіметінің басшысы лауазымында Республиканың Болашақ Тұңғыш Президенті - Нұрсұлтан Назарбаев бекітілді.
Дінмұхамед Қонаев пен Нұрсұлтан Назарбаев өндірістік нысандардың бірінде
Дереккөз: Qazaqstan Tarihy
ММУ Ақпараттық-талдау орталығының мәліметінше, Дінмұхамед Қонаевтың басшылығы жылдарында Қазақстан Республикасының өнімділік әлеуеті 700% - дан астам өсті. Өнеркәсіп көлемі 9 есе, ауыл шаруашылығы — 6 есе, күрделі құрылыс — 8 есе өсті. Қазақ КСР Ресей мен Украинамен қатар КСРО-ның ең ірі үш экономикасының қатарына енді. Алайда, республика экономикасының шикізат моделі еңсерілмеді, экологиялық проблемалар артты, республика аумағында ядролық қаруға қауіпті сынақтар жүргізілді.
Кеңес Одағының жаңа басшысы Михаил Горбачев бастаған кадрлық өзгерістер кезеңінде Дінмұхамед Қонаев қызметінен босатылып, зейнетке жіберілді. Республиканың басшысы болып республикамен байланысы жоқ, қазақ тілін білмейтін Геннадий Колбин тағайындалды. «Бөтеннің» тағайындалуы Желтоқсан немесе 1986 жылы Алматыда болған Желтоқсан оқиғалары деп аталатын жаппай наразылық тудырды.
Отставкаға кеткеннен кейін Дінмұхамед Қонаев Алматыда тұрып, республика бойынша тұрақты сапарлар жасап, халықпен кездесіп отырды. 1993 жылы 22 тамызда инфаркт салдарынан қайтыс болды. Алматыдағы Кенсай зиратында жерленді.
Дінмұхамед Қонаев - үш мәрте Социалистік Еңбек Ері (1972, 1976 және 1982 жж.) атанды, Қазақ КСР Ғылым Академиясының академигі, 100-ден астам ғылыми еңбектердің, мемуарлар кітабының («Менің уақытым туралы») авторы. Дінмұхамед Қонаевтың есімімен көшелер, шағын аудандар, оқу орындары аталды, оның есімі Алматыдағы тау-кен институты және Үлкен Алматы каналына берілді. 2002 жылы Алматыда Дінмұхамед Қонаевтың туғанына 90 жыл толуына орай үй-мұражай ашылды.
Дереккөздер:
Д.А.Қонаев. Менің уақытым туралы. 1992.Алматы.-312 б
Г.Толмачев. Д. А. Қонаевпен 50 кездесу. –Алматы: РПО «Кітап»,1997-160 б.