Жамбыл Жабаев
Жамбыл Жабаев
Дереккөз: . Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты
Жамбыл Жабаев 1846 жылы 16 (28) Ақпанда Шу өзенінің жоғарғы ағысындағы Жамбыл тауының етегінде (қазіргі Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы) дүниеге келді.
14 жасында ол үйінен кетіп, ақын болды, ән жарыстарына-айтыстарға қатысты, тек қазақ тілінде, домбырамен ән айтты. Жамбылдың мұғалімі - белгілі ақын Сүйінбай Аронұлы. Жамбылдың поэтикалық туындылары өз жанрлары бойынша алуан түрлі: қаһармандық эпос, лирика, тұрмыстық, әлеуметтік-сатиралық әндер, ертегілер («Қадырбай байдың иті», «Қара жарлық», «Ашулы жүректің поэмасы», «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» поэмалары, «Хан мен ақын» ертегісі, «Жалқау туралы астарлы әңгіме» және т. б.). Көлемі бойынша кейбір шығармалар 50 мың жолдан асады, ақын шығармашылығының зерттеушілері Жамбыл Жабаевтың жадында миллионға жуық жол бар деп мәлімдейді, олардың көпшілігі ешқашан жазылмай қалған.
Ақын әлеуметтік-саяси өмірге белсенді араласып отырды: 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына қатысты, патша жарлығына қарсы айыптау өлеңдерімен жауап берді (Орталық Азияның ер адамдарын тыл жұмыстарына жұмылдыру туралы жарлық, бұл патшалықтың отаршылдық саясатына қарсы көтеріліс тудырды).
Кеңестік жүйені құлшыныспен қабылдады, өткен ғасырдың 30-шы жылдарында ақынның қартайғанына қарамастан, оның әлеуметтік поэзиясын жандандыру кезеңі болды. 1919 жылы Жетісу халық ақындары слетіне, 1934 жылы 1-ші республикалық өнер шеберлері слетіне қатысты, 1936 жылы Мәскеудегі Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барып, куәгері болды. Кеңес заманында ол жерге деген сүйіспеншілікті, еңбекті, елдегі оң әлеуметтік өзгерістерді жырлады, гуманистік идеяларды насихаттады. Осы кезеңде «Заман ағымы», «Белсенділерге», «Қазақстан тойына», «Жастар алдындағы сөз» әндері жинақталған.
Жамбыл Қазан төңкерісінен кейінгі елдің саяси-әлеуметтік өміріндегі тарихи өзгерістерге үлкен үмітпен ден қояды. Оның «Туған елім» атты толғауы 1936 жылы жарық көріп, онан соң орыс тіліне аударылған (ақынның көмекшілері оның өлеңдеріп жазып отырды, орыс және басқа тілдеріне аударды) нұсқасы «Правда» газетінде жарияланып, қарт ақынның даңқы бүкіл әлемге жайылды. Халқына қадірі артып, даңқы өрлеген Жамбыл, шабыт тұғырына қонған Алатаудың ақ иық қыранындай, жыр нөсерін селдетеді.
1938 жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, Ленин орденімен марапатталды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Жамбыл поэзиясы жауынгерлер мен тыл еңбеккерлерінің патриотизмін қолдады. Оның қоршаудағы Ленинградтың қорғаушыларына әлемге әйгілі үндеуі – «Ленинградтық өренім» - соғыс жылдарындағы көпұлтты кеңестік поэзияның ең жақсы туындыларының бірі.
Жамбыл Жабаев 1945 жылы 22 маусымда өзінің жүз жылдық мерейтойына бірнеше ай өмір сүрмей қайтыс болды. Оның шығармалары көптеген тілдерде жарық көрді және бұл атау бүкіл әлемге танымал болды. Ол «Қазақ даласының Гомері» деп аталды, оның шығармаларының поэтикасы мен жоғары әлеуметтік дәрежесін ерекше атап өтті. Оның өлеңдері 50-ден астам тілге, соның ішінде ағылшын, болгар, венгр, испан, қытай, корей, моңғол, неміс, поляк, француз, чех тілдеріне аударылған.
Ақынның көзі тірісінде 1939 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Жамбыл облысы құрылды. Жамбылдың есімімен Қазақстанның 40-қа жуық елді мекені аталған, оның есімі бұрынғы Кеңес Одағының көптеген республикаларындағы мектептер, мәдениет сарайлары, театрлар, көшелер мен алаңдар. Оған Қазақстанның тыс жерлерінде – Санкт-Петербургте, Киевте, Белградта бірнеше ескерткіштер орнатылды, оның бейнесі бар естелік маркалар мен монеталар шығарылды. Жас жазушылар мен ақындар үшін аттас халықаралық сыйлық тағайындалды.
Жабаевтың туғанына 150 жыл толуына арналған Қазақстанның ескерткіш монетасы
Дереккөз: NUR.KZ
Жамбыл Жабаев туралы көркем және деректі фильмдер түсірілді, атап айтқанда, 2016 жылдың ақпан айында «Қазақстан» ұлттық телеарнасы көрермендерге 4 бөлімнен тұратын «Жамбыл» сериясын ұсынды.
1946 жылы ақынның қабіріне кесене тұрғызылды, ал бір жылдан кейін Алматы облысы Жамбыл ауылында ақын соңғы жылдары тұрған үйде оның әдеби-мемориалдық мұражайы ашылды.
Жамбыл Жабаев кесенесі
Дереккөз: NUR.KZ
Дереккөздер:
Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты
Н.Жуанышбеков. Жазушының шығармашылық портреті: Жамбыл Жабаев // «Книголюб» № 1—2, 2006 ж.