Жәнібек хан (1428 – 1480)
Жәнібек хан
Дереккөз: E-history.kz
Жәнібек хан (шын есімі: Әбу Саид) - (428 жыл – 1480 жыл) — Қазақ хандығы мен қазақ хандары әулетінің негізін қалаушы, Алтын Орда хандары Барақ ханның ұлы, Қойыршақ ханның немересі, Ұрыс ханның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. 1450 жылға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ. Ең алғашқы ескертпе XV ғасырда «Тауарих Ғузида Нусрат Наме» қолжазбасында: «Ал Барақ ханның үш ұлы болды. Олардың есімдері Мір Сәид, Мір Қасым, Әбу Саид хан болды».
1450 жылдардың аяғында Жәнібек пен оның туысы Керей өз азаматтарымен бірге Абулхайр хан басқарған Өзбек ұлысынан (Алтын Орда ыдырағаннан кейін пайда болған мемлекет) бөлінуге шешім қабылдады. Әбілқайыр ханның ұлысы араздықты бұзып, билеуші тәртіп орнатуға тырысып, қатыгез және әділетсіз болған екен. Жәнібек пен Керей билеушінің саясатына наразы болып, өз адамдарымен шығысқа қарай Жетісуға, Моғолстанға (XIV ғасырдың ортасында құрылған Түркі-моңғол хандығы, аумағы Шығыс Түркістан, Притяньшанье және Жетісуды қамтыды) қоныс аударды. Моғолстан ханы қарсыластарымен күресте олардың қолдауына сүйене отырып, олармен одақтасты және шежірелер бойынша оларға Моғолстанның батыс бөлігін Шу өзенінде берді. Мұнда Жәнібек пен Керей өз мемлекетін құрды. Олармен бірге кеткен тайпалар өздерін «қазақтар», яғни «еркін» деп атай бастады (түркі тілінен аударғанда «қазақ» еркін дегенді білдіреді). Кейіннен Мемлекет Қазақ хандығы деп аталды. Әбілқайыр Жәнібек пен Керейді жазалау үшін жорық жасады, алайда қазіргі Алматы маңындағы Аққыстау жерінде ол қайтыс болды. Әбілқайыр мұрагерлерінің Қазақ хандығына араздасуына байланысты халық ағыны күшейе түсті, көп ұзамай Жәнібек пен Керей азаматтарының саны 200 мыңға жуық көшпенділерді құрады. Шамамен 1474-1480 жылдар аралығында Жәнібек хан мен Керей хан құрылған мемлекеттің тең билеушілері болды.
Жәнібек хан туралы мәлімдемелер көптеген шығыс кітаптарында кездеседі. Онда ол қазақтардың көсемі, ержүрек жауынгер, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі. Оның есімі әрдайым дерлік Керей ханның есімімен бірге аталады. Тарихи деректерге сүйенсек, Жәнібек хан өз заманының өте білімді адамы болған. Ол өз мемлекетін мекендеген халыққа қазақ атауын берді, ал мемлекеттің өзін Қазақ хандығы деп атады.
Ол негізінен ішкі істермен айналысуға мәжбүр болды: астанасы Сарайшықта Қазақ хандығының орталығын құру (XIII–XVI ғғ. ортағасырлық қала, Қазақстандағы Атырау облысы Махамбет ауданы - қазіргі Сарайшық ауылының аумағында орналасқан Жайық өзенінің оң жағалауында) және жерді қазақ рулары арасында бөлу; әскер құру, көрші елдермен сауда жасау және монеталар жасау. Ол ұлдарына хандық шекараларын қорғауды тапсырды.
Жәнібек хан шамамен 1480 жылы, Керей ханнан бұрын қайтыс болды. Сақталған халық аңыздары мен әндерінде Жәнібек хан Әз-Жәнібек деп атайды, яғни «дана», «құрметті» деген мағынада.
Жәнібек ханның тоғыз ұлы болған. Оның үшінші ұлы Қасым хан болды. Оның тұсында Қазақ хандығы Орталық Азиядағы ең мықты мемлекеттердің біріне айналды.
Жәнібек хан-қазақ мемлекеттілігін қалыптастыруда аса маңызды рөл атқарған қазақ халқының тарихындағы басты тұлға. 2010 жылдың 1 маусымында Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Астанада Керей және Жәнібек хандарына ескерткіш ашты.
Астанадағы Керей және Жәнібек хандарының ескерткіші
Дереккөз: Казахстанская правда
Дереккөздер: