1920 жылдардың аяғында Кеңес Одағында басталған үздіксіз ұжымдастыру-ауылда мал, жер және өндіріс құралдарын қоғамдандыратын ұжымдық шаруашылықтар құру қазақ шаруаларына айтарлықтай әсер етті. Ұжымдастыру туралы билік бұйрықтары көбінесе шаруалардың қажеттіліктерін де, жекелеген аймақтардың жергілікті ерекшеліктерін де ескерілмеді. Сонымен қатар, Қазақстанда 1929 жылдың аяғынан бастап көшпелі халықтарды отырықшы өмір салтына көшіру жедел қарқынмен жүргізіле басталды. Бұл қазақ шаруаларының ғасырлар бойғы құрылымының жойылуына, мал санының күрт төмендеуіне, халықтың жалпы кедейленуіне және жаппай ашаршылыққа әкеліп соқты. Азық-түлікті күштеп тәркілеу, дінге қарсы науқан жағдайды ушықтырып, Қазақстан аумағында наразылықтың өршуіне және билік жүргізіп отырған саясатқа жаппай қарулы қарсылыққа әкеліп соқты.
Қазақстанда 1930 жылдардың басында Торғай, Маңғышлақ және Сырдарияның төменгі бөлігінде, қазіргі Қызылорда облысының аумағында – үш ірі көтеріліс орталығы болды. Көптеген зерттеулерде бұл көтеріліс Қарақұм деп аталады.
1930 жылы наурызда Қармақшы ауданының (Қызылорда облысының аумағы) аумағында тұрғындар жиыны өтті, онда молда Жұмағазы Баимбетов мешіттерді ұжымдастыру және жабу саясатын қатты сынға алды. Ол тұрғындарды Қарақұмға қоныс аударуға және ар-ождан билігінен қорғануға шақырды. Осы шақырудан кейін 700-ге жуық отбасы Қарақұмға қоныс аударып, Жұмағазы Баимбетовты хан етіп сайлады. Көтерілісшілер саны күн сайын артып келеді. Оларға Баймағамбет Талқанбаев, Кенжебай Тынышықов және Тілеуғали Ахметов бастаған жаңа топтар қосылды. Кейінірек мұнда басқа жерлерде талқандалған Торғай, Ыргыз және Созақ көтерілісшілер отрядтарының қарсыласуын жалғастырғысы келетіндер ағыла бастады. Әр түрлі мәліметтер бойынша, 1930 жылдың көктемінде Арал Қарақұмында көтерілісшілер саны 5-тен 16 мыңға дейін жетті.
Бірнеше ай бойы көтерілісшілер билікке қарулы қарсылық көрсетті. Нәтижесінде Қарақұмның көтерілісін 8-ші Орынбор дивизиясы басып тастады. Қазақстандағы ОГПУ «Үштігі»175 адамды атуға үкім шығарды, 172-сі сотталып, екі жылдан он жылға дейінгі мерзімге түзеу-еңбек лагерьлеріне жіберілді, көбісі жер аударылды.
Дереккөздер:
«Қарағанды облысының тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау» КММ
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу