Қасым хан (1445–1524)
Қасым хан
Дереккөз: Qazakstan Tarihy
Қасым хан шамамен 1445 жылы дүниеге келді. Шыңғысид, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Жәнібек ханның ұлы.
Жәнібектен кейін таққа Керейдің ұлы Бұрындық хан отырғанда Қасым сұлтан қазақ әскерінің қолбасшысы болды. Ол үнемі Бұрындық ханның қасында жүрді. Оған бағынып, барлық тапсырмасын орындады. Осының арқасында хандықтың саяси және әскери күші мықты болды.
Қасым сұлтан Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене атсалысты. Сол кездің өзінде оны «белгілі сұлтан және атақты баһадү» деп атаған. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым және Жәнібек ханның басқа да ұлдары Сығанақ, Сауран, Отырар, Сайрам түбінде бірнеше рет Шайбани хан әскерін тас-талқан етті.
XV ғасырдың 90 жылдары жасалған бейбіт келісім бойынша Қазақ хандығына Сығанақ пен Сауран өтеді. Ол қалаларда Жәнібек хан ұлдары билік жүргізеді. Ал Мұхаммед Шайбани хан Мауераннахрды бағындырып, үлкен күшке ие болғаннан кейін 1506 – 10 жылдары қазақтарға үздіксіз төрт рет жорық ұйымдастырады. Сол кезде Бұрындық хан Шайбани ханның алғашқы үш жорығына қарсы шықпайды. Шайбани хан емін-еркін Жәнібек хан ұлдары – Жаныштың, Таныштың ұлыстарын ойрандап, мыңдаған мал-жанды олжалайды. Тіпті, 1509 жылдың қысында болған үшінші жорық кезінде, өз ұлысына қарай жау әскерінің келе жатқанынан хабардар болып, ешқандай қарсылық көрсетпей, қашуға мәжбүр болады. Бұның бәрі Бұрындық ханды бедел-абыройдан жұрдай етті. Елді ортақ жауға, яғни өзінің күйеу баласына және жекжаттарына қарсы белсенді күрес ұйымдастыра алмаған оны халық мүлде естен шығарып, енді соғыстарда қолбасшылық ерекше дарынымен және жаужүректігімен көзге түсіп жүрген Әз Жәнібектің ұлы Қасым сұлтанның төңірегіне топтаса бастады.
Жазба деректерде Қасым сұлтан «хандық билікте болмаса да, беделі ханнан да күшті болды» деп жазылған. Сұлтан өзін дербес ұстау үшін Бұрындық ханнан алыста көшіп-қонып жүрді.
510 жылы Мұхаммед Шайбани ханның соңғы – төртінші жорығы Ұлытау өңіріндегі Қасымның ұлысына бағытталды. Сұлтан басқарған әскер жаудың тас-талқанын шығарды, Сыр бойынан қуып шығады. Осы жеңістен кейін халық Бұрындық ханды мүлдем ұмытты. Барлығы Қасым ханды қолдайды. Содан сұлтан хандық билікке өзі отырады.
Қасым хан шамамен 1518-1524 жылдары қайтыс болғанға дейін билік жүргізді (нақты қайтыс болған күні белгісіз). Оның тұсында хандық өз аумағын едәуір кеңейтіп, барлық дерлік қазақ тайпалары мен руларын біріктіріп, миллионнан астам халыққа жетті.
Қасым хан саясатының басты бағыты хандықтың экономикалық және әскери тірегі болатын Сырдариядағы қалаларды игеру үшін Оңтүстіктегі күрес болды. Олар үшін Шейбани ханмен ұзақ соғыс жүргізілді, ол 1510 жылы аяқталды - Шейбани хан Ұлытау тау бөктерінде сәтсіз жорық жасап, жеңіліп, қаза тапты. Осыдан кейін Сайрам өңірінің ең ірі қаласы, ал көп ұзамай Түркістан қалаларының басым бөлігі Қазақстанға қосылды.
Мемлекет басқа бағыттарда да кеңейе түсті: оның құрамына 1514 жылы Жетісудың негізгі аудандары кірді, сондай-ақ Батыста дағдарысты бастан өткерген Ноғай ордасының бір бөлігі Қасым ханның билігіне өтті.
Осы қызметтің нәтижесінде Қасым хан ел тарихында қазақ жерін жинаушы ретінде қалды. Хандықтың шекаралары Яикке (Жайық өзені), Сырдарияға дейін созылып, Ұлытау мен Балқаш көлінен асып түсті. Алғаш рет бір мемлекетте барлық дерлік қазақ рулары мен тайпалары біріктірілді, мемлекеттің шекаралары қазақтардың қоныстануының этникалық шекараларымен толық сәйкес келді.
Қасым-хан ханындағы Қазақ хандығы
Дереккөз: Wikimedia Commons
Қасым ханның ішкі саясаты сақ және дипломатиялық болды: ол қарсыластарын күштеп жоюға ұмтылмады, бірақ билікті біртіндеп нығайтты, бұл хандықтың тұрақтылығы мен ықпалының өсуін қамтамасыз етті.
Оның билігі кезінде Қазақ хандығы Мәскеу мемлекетімен дипломатиялық қатынастар орнатып, Еуропада дербес мемлекет ретінде танымал болды. Бұған көрші елдерге барған еуропалық дипломаттардың жазбалары дәлел бола алады.
Оның жанынан «Қасым ханын қасқа жолы» («Қасым ханның таза жолы») деп аталатын заңдар құрылды, дегенмен олар біздің заманымызға жазбаша түрде жете алмады және жинақталған әдет-ғұрып түрінде қалды. Нормалар мүліктік, әскери, қылмыстық өмір салаларына қатысты болды. Еліміздің кейінгі тарихында бұл нормалар дамуын жалғастырып, ақыры Тәуке хан жанындағы «Жетіжарғы» жинағында ресімделді.
Қасым хан шамамен 1523-1524 жылдары қайтыс болып, өзі басып алған Ноғай Ордасының астанасы-Жайық өзенінің оң жағалауындағы Сарайшықта жерленген (қазіргі – Қазақстанның Атырау облысының аумағы). Қасым-хан Мамаш ұлына билік үшін күреспен халықты азаптамауға, жанжал туғызбауға өсиет етті. Ол оған күшті тәуелсіз мемлекет беріп, оны дамытуға және өркендетуге, халықтың бірлігін сақтауға бұйрық берді. Алайда, билік кезінде Мамаш ел қиын кезеңді бастан өткерді. Басқа ұлы Хакназардың тұсында ол қайта туылып, өрлеуге қол жеткізді.
Қасым хан ел тарихында елдің гүлденуімен байланысты Қуатты билеуші ретінде қалды. Ол жинаған жерлер қазіргі Қазақстанның негізгі аумағына айналды.
Дереккөздер: