Керей хан (1425 –1474)
Керей хан
Дереккөз: E-history.kz
Керей (Герей) хан Болаттың ұлы және Шыңғыс әулетінен шыққан Ұрыс ханның шөбересі болған.
Шыңғыс хан құрған Ұлы Орда қайтыс болғаннан кейін ыдырай бастады, ал XIV ғасырда Ақ Орда одан бөлініп, өз кезегінде 1428 жылы Өзбек және Ноғай ұлыстарына бөлінді. Қазіргі Қазақстанның аумағында Өзбек ұлысы орналасқан, оның билеушісі Әбілқайыр хан (Шибанидтер әулетінен шыққан өзбек ұлысының ханы) болған. Жиі әскери қақтығыстар, қанды шабуылдар мен Әбілқайыр ханның қатыгездігі қарапайым адамдарға ғана емес, ақсүйектерге де наразылық туғызды.
Жас сұлтандар, ағайындылар (кейбір дереккөздер бойынша- немере ағалары) Керей мен Жәнібек 1450-ші жылдардың екінші жартысында субъектілердің наразылығын және ханның өзін тұрақты қақтығыстардан әлсіретуін пайдаланып, қазіргі Шығыс Түркістан аумағында Шағатай ұлысының ыдырауы нәтижесінде пайда болған Моғолстан - түркі-моңғол мемлекетіне, Тянь-Шянь және Жетісуға аттанды. Осы уақытта Жетісуда билік құрған Есен-Бұга сұлтандарды қолдап, өз әскерлері мен жерлерін нығайтуға үміттеніп, оларға Шу өзенінің жағасында қоныстану үшін жер бөліп берді.
Саны 200 мың адамға жеткен Керей мен Жәнібекпен қоныс аударған көшпенділер өздерін «өзбек қазақтары», содан кейін «қазақтар» немесе «казактар» деп атай бастады, бұл аудармада «бостандыққа ұмтылған еркіндер» дегенді білдіреді. Әбілқайыр Хан сұлтандардың бағынбауына шыдай алмады және 1458 жылы Моғолстанға қарай әскермен аттанды, бірақ жолда қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін өзбек ұлысы ақыры құлдырап, біраз уақыттан кейін Керей мен Жәнібектің басқаруында болды.
1465-1466 жылдарының тарихи деректеріне сүйенсек, Батыс Жетісуда сұлтандар Керей мен Жәнібек Қазақ хандығын құрды. Сұлтандар Шыңғыс ханның ұрпақтары еді, сондықтан екеуі де өздері құрған хандықта хан тағына отыруға құқылы болды. Қалыптасқан дәстүр бойынша жасы бойынша үлкені де ескерілді, сондықтан хан тағын ресми түрде ағайынды Керейлердің үлкені иеленді. Ол алғашқы қазақ ханы және жоғарғы билеушісі болып саналады, дегенмен іс жүзінде хандықта екі тең билеуші болған – Керей мен Жәнібек.
Керей хан жаңа мемлекеттің иеліктерін кеңейту және нығайту арқылы Шибанидтерге қарсы күресті басқарды. 1468 жылы Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін ол Шығыс Дешті Қыпшақтың («Құмандар даласы») билеушісі болды, бірақ өзбек хандарымен жалғасқан қақтығыстар 1474 жылы оның өлімімен аяқталды. Керей хан қайтыс болғаннан кейін билік Жәнібек ханмен бірге Қазақ хандығын басқарған Ұлы Бұрындыққа өтті.
2010 жылдың 1 маусымында Астанада Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен Қазақ мемлекетінің негізін қалаушылар-хандар Керей мен Жәнібек мүсінші Ренат Әбеновтің ескерткіші ашылды.
Қазақ мемлекетінің негізін қалаушылар-хандар Керей мен Жәнібек мүсінші Ренат Әбеновтің ескерткіші. Астана
Дереккөз: Tengri News
Дереккөздер: