Шәкәрім Құдайбердиев (11.07.1858-02.10.1931)
Шәкәрім Құдайбердиевтің тірі кезіндегі сақталып қалған жалғыз суреті
Дереккөз: : Дзен
Шәкәрім Құдайбердиев - 1858 жылы 11 (23) шілдеде Семей уезінің кең бұлағында (қазіргі - Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) дүниеге келген. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді Құнанбайдың Күңке деген бәйбішесінен туған, Абаймен әкесі бір, шешесі бөлек. Шәкәрім сонда Абайға немере іні болып келеді. Жеті жасында өкеден жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады.
Абай дарынды інісінің тәрбиесі мен біліміне көп көңіл бөліп, ондағы білім мен білімге деген құрметке тәрбиелеп, оның ақыл-ойы мен қабілеттерін дамытты. Шәкәрім анасынан қолданбалы өнерге деген талантты мұра етті: сурет салумен, таспен жұмыс істеумен айналысқан, киім ойлап тапқан және кескен, скрипкалар мен домбыралар жасаған. 14 жасынан бастап ол музыка мен өлең шығара бастады, жиырмадан астам ән мен күй жазды.
20 жасында ол саясатқа араласып, болыс билеушісі болды және елеулі әдеби ізденістер қалдырды. Өмірдің осы кезеңіндегі күмән мен рухани азап Шәкәрімнің «Мұтылғанның өмірі» атты өмірбаяндық поэмасында сипатталған. Тек 20 жылдан кейін, 1898 жылы әдебиетпен, өзін-өзі тәрбиелеумен және саяхатпен айналысып, шығармашылыққа толығымен оралды. Батыс және шығыс әдебиетін, Шығыс Хафиз ақындары мен ойшылдарының мұрасын, Навои, Дж. Байрон, Александр Пушкин, Лев Толстойдың шығармаларын оқып,зерттеген. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін өз бетінше меңгеріп алды. Көп тілді білгеннің арқасында шығыс және орыс классиктерінің шығармаларын түпнұсқасы бойынша қазақ тіліне еркін аударған. Әзірбайжанның ұлы ақыны Мұхаммед Физулидің «Ләйлі-Мәжнүн» поэмасы (1907 ж.), орыстың ұлы ақыны А.С.Пушкиннің «Дубровский» атты повесін «Дубровский әңгімесі» (1908 ж.) деген атпен, «Метель» әңгімесін «Боран» деген атпен (1936 ж.) өлең түрінде аударды. Гарриет Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» шығармасын аудару жұмыстарын да жүргізді.
Абайдың қолдауымен және оның ұсыныстары бойынша Шәкәрім Түркияға, Арабияға барып, Меккеге қажылық жасады. Бұл сапардан діндік дәстүр бойынша хажы атанып қайтқан. Осы жолында Парижде тоқтап, Францияның архивіне көз жібереді, кітапханаларында болады.
20 ғасырдың 10-жылдарында қазақтардың ұлттық жаңғыруы идеясына бой алдырып, «Алаш» ұлт-азаттық қозғалысының қатысушысы болды. 1911 жылы Орынборда Шәкәрім Құдайбердиевтің «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», трактаты жарық көрді, онда қазақ халқының этногенезі, түрлі тайпалар мен рулардың байланысы, тарихи оқиғалар туралы нақты материал алғаш рет белгілі бір ғылыми принцип бойынша жүйеленді. Осы кезеңге (1916 жылғы желтоқсан) Шәкәрім Құдайбердиевтің философ-ойшыл ретінде бас еңбегінің аяқталуы да жатады – «Үш анық», оның жазылуына 30 жыл өмірі арналды. Кітапта өмірдің мәні, адамның тағдыры және оның жаны туралы пайымдаулар бар.
Шәкәрім Социалистік идеологияны және дәстүрлі тәртіпті бұзуды қабылдамады. 1922 жылдан бастап Шыңғыстау тауларындағы Шақпан қаласында оңаша өмір сүрді. Ақынның өлімінің мән-жайы толық анық емес, 1931 жылдың 2 қазан күні НКВД-ның жендеттері ұлы ақынды атып өлтіреді. Ақынның шығармаларына тыйым салынғанымен, кейбір жерлерде оның қосымша аудармалары басылып шықты.
195 8жылы – Шәкәрімнің аты мен шығармашылығы ресми түрде ақталды. 1961 жылы – Ахат Құдайбердиев әкесінің сүйегін құрқұдықтан қазып алып, Жидебайдағы Абай зиратының жанына жерледі. 1995 жылы, Абайдың 150 жылдығына орай, қазақтың екі ұлы ақыны - Абай Құнанбаев пен Шәкәрім Құдайбердіевті еске алатын мемориалдық кешені салынды.
«Абай-Шәкәрім» мемориалы
Дереккөз: NUR.KZ
Шәкәрім Құдайбердиевтің көзі тірісінде оның «Қазақтардың айнасы», «Қалқаман-Мамыр» және «Еңлік-Кебек» поэмалары жарық көрді. Жеке өлеңдер, мақалалар, эсселер, аудармалары 1913-1924 жылдары «Абай», «Айқап», «Шолпан» журналдарында, «Қазақ» газетінде жарияланды. Қазіргі басылымдар 1988 жылдан кейінгі кезеңге жатады.
2008 жылы Шәкәрімнің жаңа үш томдығы таныстырылды: Философиялық лирика, поэмалар, проза, сондай-ақ ақынның өмір жолы, шығармашылық қызметі және сондай- ақ өмір жолы, оның ұрпақтары туралы мен фактілер мұрағаты туралы мәліметтер.
Семей қаласының мемлекеттік университеті Шәкәрім Құдайбердиевтің есімімен аталды. Семей қаласының орталық саябағында ескерткіш орнатылған.
Семей қаласындағы Шәкәрім Құдайбердиев ескерткіші
Дереккөз: «Профиль» іскерлік журналы
Ақын және ойшылдың 150 жылдығына орай 2008 жыл - «Шәкәрім жылы» деп жарияланды, Шәкәрім Құдайбердиевке арналған Қазақстанның пошта маркасы шығарылды.
Шәкәрім Құдайбердиевтің 150 жылдығына орай Қазақстанның пошта маркасы, 2008
Дереккөз: Пошта маркаларының каталогы
Дереккөздер:
«Абай атындағы облыстық әмбебап кітапханасы» КММ
HeritageNet – Kazakhstan (проект ЮНЕСКО)
Г.Алимкулова, Шәкәрім Құдайбердиев (1858—1934 ж.ж) // Арыстан бабадан жолды баста... — Алматы: «SA Print Service», 2007. — 87-88б. — 95 б.