Мағжан Жұмабаев (1893 – 1938)
Мағжан Жұмабаев
Дереккөз: Qazaqstan Tarihy
Мағжан Бекенұлы Жұмабаев 1893 жылы 25 маусымда (6 шілдеде) Ақмола губерниясы Петропавл уезінің Сасықкөл шатқалында (қазіргі - Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы) ауқатты көпбалалы қазақ отбасында дүниеге келген.
1905 жылдан 1910 жылға дейін Петропавлдағы медреседе оқып, араб, түрік және парсы тілдерін үйренді. 1911 жылы Уфадағы «Галия» медресесінде оқуын жалғастырды. Оқу барысында оған, мұғалім, белгілі татар жазушысы Ғалымжан Ибрагимов назар аударады, оның көмегімен 1912 жылы Қазанда Мағжан Жұмабаевтың «Шолпан» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. Жинақ қазақ тілінде араб шрифтімен басылып шықты және қазақ зиялылары арасында танымал болды.
1913-1916 жылдары Омбы мұғалімдер семинариясында оқып, оқу орнын алтын медальмен бітірді. 1920 жылдардың ортасында Мәскеудегі Әдебиет институтында оқыды.
1917 жылы Орынбордағы Екінші жалпықазақ съезінде мектеп оқулықтарын құрастыру жөніндегі комиссияға сайланды.
Сондай-ақ, 1917 жылы «Алаш» партиясының облыстық комитетінің (қазақ және қырғыз зиялыларын біріктірген саяси, ұлттық қозғалысы) құрамына енгізілді. Осы партияның Бүкілқазақстандық съездерінде ол Құрылтай жиналысының депутаттығына кандидат болып сайланғанымен, белсенді саяси қызмет атқарған жоқ.
Бірнеше жыл бойы Мағжан Жұмабаев педагогикалық қызметпен айналысты: Омбыда және Петропавлда қазақ мұғалімдеріне курстар ашты, Ташкенттегі ағарту институтында сабақ берді, Мәскеудегі Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде шығыс тілдерін үйретті.
1921 жылдың басында Омбыда, ал 1921 жылдан бастап Петропавлда жарық көрген «Бостандық туы» газетінің редакторы болып тағайындалды.
1927 жылы Қазақстанға оралып, мұғалім болды, газет-журналдармен жұмыс істеді.
Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерінің негізінде алдымен махаббат лирикасының тақырыптары басым болды. Ақын есейген сайын біртіндеп азаматтық тақырыпқа көшті. Белгілі өлеңдер: «Тілегім», «Мені де, өлім, әлдиле», «Сүйемін», «Айда атыңды, Сәрсембай», «Қараңғы дауылды түн». Тұтасымен алғанда Мағжан өлеңдері қазақтың сөз өнері үшін жаңа дүние. Біз Мағжанды сыршыл ақын дегенімізде, көбіне оның махаббат, сүйіспеншілік тақырыбына жазылған өлеңдері төңірегінде ой қозғап келеміз. Бірақ азамат ақын бұл тақырыптағы өлеңдерінде де азаматтық жүкті алға қояды. Біршама өлеңдерінде ол махаббат, сезіміне тән азығы емес, жан азығы ретінде қарайды. Ұлы күрестер жолында бойға қуат күш берер рухани азық деп біледі. Ұлы сезімнен жаны гүлденген ақын ұлты үшін күреске нық сеніммен қадам жасайды.Мағжан Жұмабаев болып жатқан оқиғалардың мәнін түсінуге тырысты, ақын құбылыстардың сыртқы жағы ғана емес, сонымен бірге олардың ішкі мәні де көп көңіл бөлді.
Ол сондай-ақ әйгілі ғалымдар мен ақындар туралы публицистикалық мақалалар жазды, 1924 жылы «Тарту» ауызша халық шығармашылығы жинағын шығарды. Әдеби институтта оқыған жылдары Михаил Лермонтов, Николай Кольцов, Константин Бальмонт, Дмитрий Мережковский, Дмитрий Мамин-Сібірлік, Максим Горький, Александр Блок, Иоганн Гете, Генрих Гейне шығармаларын қазақ тіліне аударумен айналысты.
1929 жылы «Алаш» партиясының 42 мүшесінің қатарында ұлтшылдық пен пантюркизмге (Түркияның оңшыл топтары мен посткеңестік республикалардағы ұлтшылдар идеологиясының бір бөлігі) айып тағылып, 10 жылға қамауға алынып, бас бостандығынан айырылды. Ол жазасын Соловецкий лагеріндегі соловкиде (СЛОН) өтеген. 1936 жылы мерзімінен бұрын босатылды.
Екінші тұтқындау 1937 жылы 30 желтоқсанда басталды, бұрынғы айыптауларға Жапонияның пайдасына тыңшылық қосылды. Мағжан Жұмабаев 1938 жылы 19 наурызда атылды. 1960 жылы Түркістан әскери окр. әскери трибуналының алқасы шешімімен М.Жұмабаев толығымен, біржола ақталды.
Ақынның есімімен Астана, Алматы, Көкшетау және Петропавл қалаларындағы көшелер аталған.
Дереккөздер:
Областная универсальная библиотека имени Абая
Жұмабаев Мағжан. 3 томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 2002.