Төле би (1663-1756)
Төле би
Дереккөз: E-history.kz
Төле би Әлібекұлы (1663-1756) Жайсан шатқалында (Қазіргі Қазақстанның Жамбыл облысы), басқа мәліметтер бойынша Алакөл ауданы Көктұм шатқалында (Қазақстанның Солтүстік Жетісу облысы) дүниеге келген. Ұлы жүздің Дулат тайпасының жаныс руынан, ата бабадан келе жатқан биі (халық кеңесшісі, ережелер мен әдет-ғұрыптардың білгірі). Дереккөздерде ол өз заманының білімді адамы деп есептеледі, поэтикалық шешендік өнерін меңгерген. Көптеген мақал-мәтелдер мен афоризмдер Төле бидің есімімен байланысты.
15 жасынан бастап рудың даулы істерін шешуге қатысты. Әділ судья ретінде белгілі. Тәуке ханды Біртұтас Қазақ хандығын құру, билікті орталықтандыру үшін күресте және аға жүздің Ресейге қосылуы мәселесінде қолдады. Жоңғар шапқыншылығына қарсы тұру үшін қазақ жүздерін біріктіруге шақырды.
«Ұлы апат жылдары» («Ақтабан шұбырынды» 1723-1727) сияқты аңызы бар Төле би мал өсіруді жалғастыра отырып, егіншілікті қолға алып, көшпенділіктен отырықшылыққа көшуге халыққа үндеу жолдады. Бір жаугершілік кезде елге жоңғарлар шауып, ауыл адамдары үйлерін тастай қашқан. Осы уақытта тек Төле би ғана түтінін бұзбастан орнында отыра беріпті. Ауылға басып кірген жоңғар қонтайшысы түтінін тұтатқан жалғыз үйді көреді. Ел үдере көшкенде, өзінен қорықпай отырған адамның кім екенін білмекке кісі жібереді. Баса көктеп үйге енген жоңғарлар жөн сұраспастан, бірден жауап алмаққа дүрсе қоя береді. Сонда Төле би жоңғарларға амандықсыз сөз бастағанын айтып, бір тықыртса, көшпеуінің себебін айтып, екінші тықыртқан екен. Жұртпен бірге бас сауғалап, үйін тастамағанының себебін би былай түсіндірген екен: «Биыл шаңырағыма қарлығаш ұя салған екен. Балапандары қанаттанғанша үйімді бұзбайын деп шештім. Жау жағадан алды екен деп ұясын бұзып, балапандарды шырылдатқым келмеді. Сендердің де үйлеріңді ойран етіп, бала-шағаларыңды шырылдатса, өздеріңе жақсы болар ма еді?». Төле бидің жауабын естіген жоңғар қонтайшысы Төле биді әулие деп танып, әскеріне би шаңырағына да, ол отырған ауылға да шаппауын бұйырады. Содан бері Төле би «Қарлығаш әулие» атанып кеткен екен.
Ұлы жүз Жолбарыс ханы қайтыс болғаннан кейін алты жыл ішінде Ташкентті басқарды (1743-1749).
Төле би қазақтың «дала құқығы» — «Жеті Жарғы» («Жеті өсиет») заңдар жинағының тең авторларының бірі болып табылады, жинақты Қазыбек би (Орта жүз) және Әйтеке би (Кіші жүз) бірге Төле би құрастырған және оған жер; отбасы-неке; әскери; қылмыстық заңдар енгізілген; сот процесі туралы ереже; Кун және жесірлер туралы заң. Бұл ерекше кодекс Тәуке хан тұсында Қазақ хандығында қабылданды және «Тәуке хан кодексі» деп те аталады.
Ақбурхан-Ордада (қазіргі - Қазақстан Түркістан облысының Төлеби ауданы) қайтыс болды, алайда атасы хан Жүніс маңында Ташкент қаласында (Өзбекстан астанасы) жерленген. Бұл жерде «Қарлығаш» Төле би лақап атымен Қалдырғаш би кесенесі деп аталатын кесене тұрғызылған.
Қарлығаш бидің кесенесі (Төле би)
Дереккөз: «Silk Road Adventures» сайты
Төле бидің есімімен Жамбыл және Түркістан облыстарындағы аудандар, Алматы қаласындағы көше аталды. 2003 жылы Төле биге арналған Қазақстанның пошта маркасы шығарылды.
Дереккөздер:
Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты
Ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейін Қазақстан тарихы 5 томдық. 3 т., - Алматы: Атамұра, 2010. - 768 б.
С.П Вареникова. Қазақ билер соты туралы арнайы білім институтының пайда болуы / Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер = Древний мир права казахов. Материалы, документы и исследования. 10 томдық. / Бағдарлама жетекшісі: Зиманов С.З. Қазақша, орысша, түрікше, ағылшынша. – Алматы: Жеті жарғы, 2009. –10 том. – 135–137 бб.