Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ)
Ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт ұйымы 1992 жылы 15 мамырда Ташкентте (Өзбекстан) Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстан басшылары қол қойған Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт жасасудан бастау алады. Кейінірек оған Әзірбайжан, Беларуссия және Грузия қосылды (1993). Шарт Ұлттық ратификациялау рәсімдері аяқталғаннан кейін 1994 жылы 20 сәуірде күшіне енді.
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт кейіннен ұзарту мүмкіндігімен бес жыл мерзімге жасалды. 1999 жылы Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартты ұзарту туралы хаттамаға қол қойды, оның негізінде қатысушы елдердің жаңа құрамы қалыптасты және Шарттың қолданысын бес жылдық кезеңдерге ұзартудың автоматты тәртібі белгіленді (Әзірбайжан, Грузия және Өзбекстан шартқа мүшелігін тоқтатты).
2002 жылы 14 мамырда Мәскеуде Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа халықаралық аймақтық ұйым мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.
2002 жылғы 7 қазанда Кишиневте өткен ТМД саммитінде Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан Президенттері ҰҚШҰ Жарғысын бекітті. 2003 жылдың желтоқсанында ҰҚШҰ жарғысы БҰҰ Хатшылығында тіркелді. Ал 2004 жылы ұйым БҰҰ Бас Ассамблеясында бақылаушы мәртебесін алды.
ҰҚШҰ-ның басты мақсаты қауіпсіздік пен тұрақтылыққа төнетін қатерлерді тойтару, мүше мемлекеттердің ішкі істеріне араласпай аумақтық тұтастығы мен егемендігін қорғау болып табылады. Ұйым мемлекеттері арасындағы әскери-саяси қатынастар әскери байланыстармен және үшінші елдермен байланыстармен салыстырғанда басым сипатқа ие. Ұйымға кірмейтін мемлекеттердің әскери базалары ҰҚШҰ мүшелерінің аумақтарында блок бойынша барлық серіктестердің келісімімен ғана орналастырылады.
ҰҚШҰ мүшелері үшінші елдермен әскери одақтарға кіре алмайды, сондай-ақ ұйымның басқа елдеріне бағытталған іс-шараларға қатыса алмайды. ҰҚШҰ қатысушыларының біріне қатысты Агрессия (қауіпсіздікке, тұрақтылыққа, аумақтық тұтастық пен егемендікке қауіп төндіретін қарулы шабуыл) Шарттың барлық мүшелеріне қарсы агрессия ретінде қарастырылады.
Бүгінгі таңда ұйымның құрамына: Армения Республикасы, Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы, Ресей Федерациясы және Тәжікстан Республикасы кіреді (ҰҚШҰ мүшелігі 2006 жылдың жазында қайта жанданды, ал 2012 жылы Өзбекстан Республикасы тоқтатылды).
Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі (ҰҚК) ұйымның жоғарғы органы болып табылады және мүше мемлекеттердің басшыларынан тұрады. Ол ұйым қызметінің принципті мәселелерін қарайды және оның мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға бағытталған шешімдер қабылдайды, сондай – ақ осы мақсаттарды іске асыру үшін мүше мемлекеттердің үйлестіруін және бірлескен қызметін қамтамасыз етеді. ҰҚК сессиялары қажеттілігіне қарай мүше мемлекеттерде кезекпен, бірақ жылына кемінде бір рет өткізіледі. Кеңестегі төрағалық, егер Кеңес өзге шешім қабылдамаса, орыс әліпбиі тәртібімен беріледі.
ҰҚШҰ-ның Ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне жедел ден қою ұжымдық күштері (шамамен 18 мың адам), бітімгершілік күштері (3,6 мың адам), ұжымдық авиациялық күштер (КАС), сондай-ақ өңірлік топтар: Орталық Азияда жедел өрістету ұжымдық күштері (ОАА КСБР; шамамен 5 мың адам), Шығыс Еуропа (Ресей және Беларусь) және Кавказ (Ресей және Армения) топтары. Бұл құрылымдардың барлығы ұйымның бірыңғай әскерлері-ұжымдық күштердің құрамына кіреді, оларды құру туралы шешім 2012 жылдың 19 желтоқсанында қабылданды.
2022 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ҰҚШҰ елдерінің басшыларына Қазақстанға «Террористік қатерді еңсеруде» қолдау көрсету туралы өтініш білдіріп, елдегі ағымдағы оқиғаларды «Қазақстан қауіпсіздігіне қатер төндіретін сыртқы күштердің террористік актісі» деп атады. Қасым-Жомарт Тоқаев өз мәлімдемесінде қарсылыққа шетелде мұқият дайындықтан өткен қарулы топтар қатысатынын атап өтті. 6 қаңтарда Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесі «Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен егемендігіне, оның ішінде сырттан араласудан туындаған қатерге байланысты» жағдайды тұрақтандыру және қалыпқа келтіру үшін ұйымның ұжымдық бітімгершілік күштерін шектеулі уақытқа республикаға жіберу туралы шешім қабылдады. ҰҚШҰ ҰҚК негізгі міндеттері маңызды мемлекеттік және әскери объектілерді күзету, Қазақстанның құқықтық тәртіп күштеріне жағдайды тұрақтандыруға және оны құқықтық өріске қайтаруға жәрдемдесу болды. Операция барысында Ресей, Беларусь, Армения, Қырғызстан және Тәжікстаннан 2,5 мыңға жуық әскери қызметші мен 250 бірлік техниканы қамтитын ҰҚШҰ Ұжымдық бітімгершілік күштері стратегиялық объектілерді қорғауды қамтамасыз етіп, қарулы топтарды басып-жаншып, Алматы қаласын қоса алғанда, негізгі аумақтарды бақылауды қалпына келтіре отырып, жағдайды тұрақтандыруға көмектесті. 12 қаңтарда Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тиісті үндеуінен кейін ҰҚШҰ миссиясын аяқтау және бітімгершілік контингентін шығару туралы шешім қабылданды. ҰҚШҰ-ның бітімгершілік миссиясын Қазақстаннан шығару 2022 жылғы 13-19 қаңтар аралығында жүзеге асырылды.
Қазақстан Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына (ҰҚШҰ) 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап 2024 жылғы 31 желтоқсанға дейін төрағалық етті. Төрағалық Беларусьтен кейін Қазақстанға өтті және ол ресми түрде Қырғызстанға берілген 2025 жылдың басына дейін жалғасты. Қазақстан күш-жігерін қатысушы елдердің тығыз өзара іс-қимылын нығайтуға, дағдарыстық жағдайларға жедел ден қою тетіктерінің тиімділігін арттыруға және терроризмді, кибершабуылдарды, трансұлттық қылмысты және есірткінің заңсыз айналымын қоса алғанда, қазіргі заманғы қауіп-қатерлерге қарсы күресте ҰҚШҰ мүмкіндіктерін дамытуға жұмылдырды. ҰҚШҰ Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесінің 2024 жылғы 28 қарашада Қазақстанның төрағалығымен өткен Астанадағы сессиясында маңызды құжаттар, оның ішінде Ұжымдық Қауіпсіздік Кеңесінің Декларациясы және 2025 жылы іске асырылуы басталатын тәжік-ауған шекарасын нығайту жөніндегі нысаналы мемлекетаралық бағдарлама туралы шешім қабылданды.
Дереккөздер:
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының сайты
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының сайты
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының сайты
Gov.kz Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы