«Невада - Семей» қоғамдық қозғалысы
«Невада — Семипалатинск» (2007 жылдан бастап — «Невада — Семей») қоғамдық қозғалысы — 1989 жылғы 28 ақпанда қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменовтің бастамасымен Қазақстанда құрылған ядролық қаруға қарсы қозғалыс. Ол Семей ядролық полигонындағы сынақтардың халықтың денсаулығы мен аймақ экологиясына орасан зор зиян келтірген қауіп-қатерлері мен зардаптарына қарсылық білдіру ретінде құрылды.
Қазақстандық антиядролық қозғалыстың тарихы 1989 жылдың 25 ақпанында басталды. Сол күні республикалық телеарнадан КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына кандидат ретінде бақ сынап жатқан ақын Олжас Сүлейменовтің сайлау алдындағы сөзі жоспарланған болатын. Бірақ ол күтпеген жерден өз бағдарламасы туралы емес, бірнеше күн бұрын — 12 және 17 ақпанда — Семей ядролық полигонында болған оқиға, кезекті сынақтардан кейінгі радиоактивті газдардың таралуы туралы айтты. Атом жарылыстарының адамдар үшін қаншалықты қауіпті екенін, ядролық полигондардың жабылуы тиіс екенін мәлімдеп, қазақстандықтарды наразылық митингісіне шығуға шақырды.
28 ақпанда Алматыдағы Қазақстан Жазушылар одағының ғимаратының алдына мыңдаған адам жиналды. Осы сәттен бастап «Невада—Семипалатинск» қозғалысының тарихы басталды. 1989 жылғы 16 мамырда ҚазКСР Президиумының «Өз бетінше құрылған қоғамдық бірлестіктерді құру және олардың қызметінің тәртібі туралы» Жарлығына сәйкес, Алматы қаласы Совет аудандық халық депутаттары кеңесінің атқару комитеті «Невада-Семипалатинск» қозғалысын КСРО Конституциясына сәйкес өз қызметін жүзеге асыратын ерікті бұқаралық-қоғамдық ұйым ретінде тіркеді. Бұл қозғалыс Қазақстандағы ең алғашқы қоғамдық ұйым болды.
Қозғалыс әлемдегі екі ірі ядролық полигонның — америкалық (Невада) және кеңестік (Семипалатинск) құрметіне аталды. Бұл екі елдегі ядролық сынақ құрбандарының ынтымақтастығын көрсету және әлем жұртшылығының назарын аудару үшін жасалды. Олжас Сүлейменовтің айтуынша, «Невада» атауы Невададағы ядролық сынақтарға қарсы күрескен америкалық белсенділермен күш біріктіру мақсатында таңдалған.
Қозғалыстың негізгі принциптері адамның, қоғамның және табиғаттың бұзылуына әкелетін кез келген қызметті теріске шығаруды, зорлық-зомбылық пен алауыздықтың кез келген түрін қабылдамауды, сондай-ақ Қазақстандағы және одан тыс жерлердегі мемлекеттік және қоғамдық құрылымдармен ынтымақтастыққа ашық болуды қамтыды.
Қозғалыс тез арада бұқаралық сипат пен халықаралық мәртебеге ие болып, АҚШ (Невада штаты), Ресей, Жапония, Италия, Түркия және басқа да елдердегі антиядерлік ұйымдармен байланыс орнатты. Ол ядролық сынақтар мәселесіне әлем қауымдастығының назарын аудару үшін демонстрациялар, наразылық марштары мен бейбіт шерулер ұйымдастырды.
1989 жылы «Невада-Семипалатинск» қозғалысының жаппай акциялары Семей ядролық полигонында (СЯП) жоспарланған 18 жарылыстың 11-ін тоқтатты, ал 1990 және 1991 жылдары бірде-бір сынақ өткізуге жол бермеді. Қозғалысқа Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан сынақтар жалғасқан жағдайда ереуілге шығатынын мәлімдеген жүздеген мың жұмысшы қолдау көрсетті. Нәтижесінде, 1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан үкіметінің шешімімен Семей полигоны ресми түрде жабылды, ал 1993 жылы таратылды. Кейіннен БҰҰ 29 тамызды Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл күні деп жариялады.
Қазақстандағы «Невада — Семипалатинск» қозғалысының белсенділері Семей полигонында ядролық қаруды сынауға тыйым салуды талап ету үшін жиналды, 1989 жылғы тамыз
Дереккөз: Astana Times
Семей полигоны жабылғаннан кейін, ядролық сынақтарға қарсы наразылық толқынының ықпалымен Ресейдегі Новая Земля, АҚШ-тағы Невада, Франция мен Канадаға тиесілі Муруроа атоллындағы және ҚХР-дағы Лобнор полигондары жабылды.
«Невада-Семей» қозғалысының күш-жігерімен Жаһандық антиядерлік альянстың үш халықаралық конгресі өткізілді. I конгресс — 1990 жылғы мамырда, ал II конгресс — 1993 жылғы тамызда Алматы қаласында өтті. Жаһандық антиядролық альянстың III конгресі 2000 жылғы 17-20 мамыр аралығында Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласында ұйымдастырылды. Конгреске «Невада-Семей» қозғалысының белсенділерінен бөлек, Ресей, АҚШ, Италия, Жапония, Израиль және т.б. елдердегі туысқан ұйымдардың өкілдері қатысты.
«Невада-Семей» халықаралық антиядерлік қозғалысы (қазіргі атауы) Қазақстаннан, Ресейден және басқа елдерден екі миллионнан астам қатысушының басын біріктіреді. Ол ғылыми-практикалық конференциялар, дөңгелек үстелдер, қозғалыс ардагерлерімен кездесулер өткізеді, сонымен қатар ядролық қарусыздану және зардап шеккен аумақтарды экологиялық оңалту саласындағы бастамаларды көтеріп келеді.
Источники: