Байкал-Амур магистралі (БАМ)
Ресей империясының Забайкалье мен Приамурьеде теміржол магистралін салу идеясы алғаш рет XIX ғасырдың ортасында пайда болды. Оны Ұлы Сібір магистралі деп атады. Оған саудагерлер де, өнеркәсіпшілер де, әскерилер де мүдделі болды. Алайда, жоба тым күрделі және қымбат деп саналды. Кейін магистральды жұмыс істеуге қолайлы жағдай бар Байкалдың оңтүстік жағалауы арқылы өткізу туралы шешім қабылданды. 1891–1916 жылдары осындай магистраль салынып, ол Транссібір (Транссиб) атауын алды. Оның ұзындығы Мәскеуден Владивостокқа дейінгі 9288,2 шақырымды құрады.
Дегенмен, Транссибке өңірлік пайдалы қазбаларға қол жеткізу және тасымалдау қауіпсіздігін арттыру үшін қосарлас жол (дублер) қажет болды. 1906 жылы іздестіру жұмыстары басталды, бірақ жоба тағы да тым қымбат деп танылып, кейінге қалдырылды. Тек Қазан төңкерісінен кейін, жаңа мемлекет – Кеңес Одағында Тынық мұхитқа шығуға мүмкіндік беретін магистральды зерттеу жұмыстары аяқталып, құрылысы басталды. Алғашқы рельстер 1930 жылы төселді, ал жаңа магистраль Байкал-Амур магистралі (БАМ) деген атауға ие болды. Құрылыс қиындықпен, үзілістермен жүріп, ондаған жылдарға созылды. Ұлы Отан соғысы кезінде құрылыс тоқтап, 1947 жылы тек Совет Гаванынан(Советская Гавань қаласы) Комсомольск-на-Амуреге дейінгі учаске ғана аяқталды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін жоспарланған 4300 шақырымның 1150 шақырымы ғана іске қосылды, осыдан кейін құрылыс қайта тоқтатылды.
Жоба 60-жылдардың соңында жаңа тыныс алды, сол кезде жобалау жұмыстары мен құрылыс қайта жанданды. 1974 жылдың наурызында Алма-Атада (қазір – Алматы) сөйлеген сөзінде мемлекет басшысы, Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің (КОКП ОК) Бас хатшысы Леонид Брежнев БАМ-ды «барлық республикалардың, ең алдымен... жастардың өкілдері қатысатын» бүкілхалықтық құрылыс деп атады. 1974 жылдың сәуірінде Комсомолдың (Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағы, БЛКЖО – Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жастар ұйымы) XVII съезінде БАМ Бүкілодақтық екпінді комсомол құрылысы болып жарияланды. Дәл сол съезде магистраль құрылысына аттанатын алғашқы комсомол отряды құрылды. Сол жылдың жазына қарай БАМ-да 2 мың комсомол жұмыс істеді. Кейіннен БАМ Лениндік комсомол атындағы Байкал-Амур магистралі болып өзгертілді.
Елде қуатты үгіт-насихат науқаны өріс алды – БАМ туралы фильмдер түсірілді, өлеңдер мен әндер жазылды, ол жастықтың, достықтың және еңбек ерлігінің синониміне айналды. Алғашқы жылы құрылысқа «қоғамдық шақырумен» келгендердің үлесі жұмыспен қамтылғандардың жалпы санының 47,7%-ын құрады, ал жекелеген бөлімшелерде бұл көрсеткіш 80%-ға жетті. Үкімет құрылысшыларға жалақыға үстемеақы, субсидиялар, жеңілдіктер ұсынды. Материалдық және материалдық емес ынталандырулар бүкіл Кеңес Одағынан еріктілерді тартты, БАМ шынымен де бүкілодақтық құрылысқа айналды. 1975 жылы магистраль құрылысында жалпы қабылданғандардың 56,3%-ы ерікті жалдану бойынша жұмыс істеді, 1976–1982 жылдары – орта есеппен 60%, ал 1983–1985 жылдары олардың үлесі 70%-ға дейін өсті. БАМ құрылысшыларының қатарын жоғары оқу орындарының, техникумдардың, кәсіптік-техникалық училищелердің жолдамамен келген түлектері толықтырды.
Республикалар, өлкелер, облыстар мен қалалар станциялар салуға көмек көрсетті: Тындада – Мәскеуден келген бригадалар; Северобайкальскіде – Ленинградтан (қазіргі Санкт-Петербург) келгендер; Постышевода (қазіргі Хабаровск өлкесі Солнечный ауданының Берёзовый кенті) – Новосибирскіден келгендер; Алонкада (қазіргі Хабаровск өлкесі Верхнебуреинский ауданының кенті) және Дугдада (қазіргі Амур облысы Зейск муниципалдық округінің кенті) – Молдовадан келгендер; Новый Ургалда – Украинадан келгендер; Икабьеде (қазіргі Забайкалье өлкесі Калар ауданының кенті) және Нияда (қазіргі Иркутск облысы Усть-Кут ауданының кенті) – Грузиядан келгендер, т.б. 1989 жылға қарай БАМ-ның Батыс және Шығыс учаскелерінде, қосалқы қызметтерді қоса алғанда, жұмыс істегендердің жалпы саны 130 мың адамды құрады, олар 75 ұлттың өкілдері болды.
Байкал-Амур магистралінің құрылысына Қазақ КСР-інен келген еріктілер де өз үлесін қосты – олар Жаңа Чара станциясына апаратын теміржол учаскесін және аттас кентті салды. Қазақстандық жастардың Павлодардан шыққан алғашқы отряды БАМ-ға 1981 жылдың желтоқсанында жіберілді. Кейінірек, 1982 жылдың сәуірінде Алматы, Қарағанды, Орал қалаларынан да отрядтар келіп жетті. Құрылыс материалдарының бір бөлігі Қазақстаннан жеткізілді – мысалы, Павлодардан әлеуметтік нысандар мен бес қабатты тұрғын үйлер салуға арналған панельдер әкелінді. Оларды Павлодардағы үй құрылысы комбинатының арнайы цехы дайындаған. Жаңа Чарадағы теміржол вокзалының ғимараты сыртқы келбетімен киіз үйді елестетеді – орталық бөлігінің төбесі ортасынан жоғары көтерілген, ал ғимараттың ішінде қазақ халқының өмірінен көріністер бейнеленген барельефтер орналасқан.
БАМ – магистраль картасы
Дереккөз: Живой Журнал
Жаңа Чара кентіндегі қазақстандық еріктілер салған теміржол вокзалының ғимараты
Дереккөз: Сібір жаңалықтары
Құрылысшылар арасында бүкіл елден келген 30 жасқа дейінгі жастар басым болды (70%). БАМ-ның 30 мың құрылысшысы «Байкал-Амур магистралін салғаны үшін» медалімен және басқа да мемлекеттік наградалармен марапатталды, 34 адам Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды. Материалдық ынталандыру мен еңбек энтузиазмының үйлесімі жұмыстарды белгіленген мерзімде аяқтауға мүмкіндік берді. 1984 жылғы 1 қазанда Куанда станциясында (қазіргі Забайкалье өлкесі Калар ауданының кенті) магистральдың екі жақтан келіп қосылған негізгі жолының «алтын» буындары төселді. Сол жылдың 27 қазанында пойыздар қозғалысының ашылғаны жарияланды, ал 1989 жылдың 1 қарашасында Байкал-Амур теміржол магистралі тұрақты пайдалануға қабылданды. Жекелеген учаскелердегі жұмыстар тағы бірнеше жыл жүргізілді, ал құрылыстың нүктесі 2003 жылы, Ресейдегі ең ұзын Солтүстік-Муйск тоннелі (15 343 м) аяқталған кезде қойылды.
БАМ құрылысының құны 1991 жылғы бағамен 17,7 миллиард рубльді құрады, бұл оны Кеңес Одағы тарихындағы ең қымбат инфрақұрылымдық жобаға айналдырды. Магистральдың бастапқы станциясы – Тайшет (Ресейдің Иркутск облысы), соңғы станциясы – Советская Гавань-Сортировочная (Хабаровск өлкесі Ванин ауданының Октябрьский жұмысшы кенті). Ұзындығы 4 324 шақырым, бұл әлемдегі ең ұзын теміржолдардың бірі. БАМ он бір толық ағысты өзенді кесіп өтеді және жеті ірі тау жотасы арқылы өтеді. Жолдың көп бөлігі батпақты аумақтарда, көпжылдық тоң және жоғары сейсмикалық аймақтарда салынған. Магистраль бойында 2230 үлкенді-кішілі көпір салынған және он тоннель тесілген, ол 200-ден астам теміржол станциясы мен айырма жолдары, 60-тан астам қала мен кент арқылы өтеді.
Жаңа Чара кентіндегі қазақстандық еріктілер салған теміржол вокзалының ғимаратындағы барельеф
Дереккөз: Сібір жаңалықтары
90-шы жылдары бұл ауқымды жоба құлдырау кезеңін бастан кешті, магистраль айтарлықтай толық жүктелмеді, оған қызмет көрсету де өте төмен деңгейде болды. Алайда, уақыт өте келе БАМ-ға сұраныс арта бастады. 2014 жылы Байкал тоннелінің екінші желісін салу жұмыстары басталды. 2021 жылы Ресей Федерациясының Үкіметі БАМ-ды кеңейту жоспарын бекітті, оған сәйкес оның өткізу қабілеті бір жарым есеге ұлғаюы тиіс болды. 2024 жылы БАМ мен Транссібір магистралін дамытудың үшінші кезеңін іске асыру туралы шешім қабылданды.
Дереккөздер: