«Қызыл мамыр» оқиғасы 1967 жылдың қарашасында жоғары мектепті реформалауды талап еткен Париждегі және Францияның басқа қалаларындағы студенттердің наразылықтарынан басталды. Бірте-бірте студенттердің университет билігімен жанжалы солшыл (әлеуметтік теңдікті жақтайтын, жиі бұзатын, аса солшыл саяси қозғалыстардың ауызекі сөйлеу тіліндегі атауы) және анархистік (жеке бостандық пен биліктің болмауы принциптеріне негізделген саяси ағым) ұрандармен — «Тыйым салуға тыйым салынған!», «Реалист болыңдар – мүмкін еместі талап етіңдер!» және т.б. толқуларға ұласты. 1968 жылы 1 мамырда Париж көшелеріне 100 мың адам шықты. 3 мамырда баррикадалар салу, тонаулар мен өрттер, полициямен қақтығыстар басталды. Ең ауыр қақтығыстар 6 мамырда және 10-нан 11 мамырға қараған түні Парижде орын алды. Митингіге шыққандарды тарату кезінде көзден жас ағызатын газ қолданылды, бірнеше жүз адам жарақат алды, мыңнан астамы тұтқындалды.
Биліктің әрекеттеріне қарсы тұтқындалғандарды босату және олардың талаптарын қанағаттандыру талабымен кәсіподақтар, социалистер, коммунистер және солшыл радикалды ұйымдар ереуілге шықты. 13 мамырда бүкіл елді тоқтатқан жалпы ереуіл басталды. Оған шамамен 10 млн адам қатысты (халық саны шамамен 50,5 млн болғанда). Студенттерден айырмашылығы, жұмысшылар «40 - 60 – 100» формуласы бойынша нақты талаптар қойды (жұмыс аптасын 40 сағатқа дейін қысқарту, 60 жаста зейнетке шығу, ең төменгі жалақыны 100 франк ету), сондай-ақ президент Шарль де Голльдің отставкаға кетуін талап етті. Манифестациялар Марсельде, Тулузада, Бордода, Лионда және басқа қалаларда өтті. 24 мамырда президент Шарль де Голль радио арқылы француздарға үндеу жасады. Ол ереуілшілердің талаптарын қарастыруға және реформалар жүргізуге уәде берді.
25 мамырда кәсіподақтар, кәсіпкерлер ұйымдары және үкімет арасында келіссөздер басталды. Жағдайды реттеуге тырысқан билік пен кәсіпкерлер ереуілшілерге ымыраға келді. 27 мамырда қол қойылған келісімдерге сәйкес, Францияда жалақы орта есеппен 14%-ға, өнеркәсіптегі ең төменгі жалақы – 35%-ға, ауыл шаруашылығында – 56%-ға, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы – 15%-ға, отбасылық жәрдемақы – 5%-ға, зейнетақы – 15–20%-ға арттырылды. Жұмыс аптасының ұзақтығы жалақыны қысқартпай, 45 сағаттан 40 сағатқа дейін қысқартылды; үкімет пен кәсіпкерлер кәсіби білім беруді жақсарту жөніндегі міндеттемелерді мойнына алды.
Кәсіподақтармен келісім жасалғаннан кейін ереуіл қозғалысы бәсеңдеді. 30 мамырда Франция президенті Шарль де Голль парламентті таратып, мерзімінен бұрын сайлау өткізу туралы жариялады. Парижде үкіметті қолдауға арналған 500 мың адамдық демонстрация өтті. 12 маусымда барлық солшыл ұйымдарға тыйым салынды. 14 маусымнан бастап полиция студенттерді басып алған жоғары оқу орындарынан, сондай-ақ ереуілді тоқтатпаған жұмысшыларды кәсіпорындардан ығыстыра бастады.
Шілдеде өткен парламенттік сайлау хаос пен анархияға қарсы тұратын партия ретінде Шарль де Голльдің «Республиканы қорғау одағына» жеңіс әкелді. Жалпы ереуіл Францияның билеуші топтарын кәсіподақтардың экономикалық талаптарын қанағаттандыруға және жоғары, орта мектептерді демократияландыруға мәжбүр етті. Оның ауқымды экономикалық және саяси салдары болды. Кәсіподақтармен қол жеткізілген келісімдердің шарттарын орындау 1968 жылдың қарашасында Францияда өткір қаржылық дағдарысты тудырды. Оны еңсеру үшін Шарль де Голль үкіметіне халық арасында танымал емес шараларға жүгінуге тура келді (жалақы мен бағаны бақылау, салықтарды көтеру және т.б.), бұл халықтың оған деген сенімін төмендетіп, ішінара Шарль де Голльдің 1969 жылдың сәуірінде президент қызметінен отставкаға кетуіне негіз болды.
1968 жылғы мамыр оқиғаларына қатысушылардың бірі және ішінара олардың символы француз философы әрі жазушысы Жан-Поль Сартр болды. Оның тәртіпсіздікке ұласқан наразылықтардың бірі кезінде тұтқындалуы студенттердің ашу-ызасын тудырды. Бұл туралы Шарль де Голль естігенде, Сартрды босатуға: «Францияда Вольтерлер түрмеге отырмайды» деген сөздермен бұйрық береді.
Дереккөздер:
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу