Қазан төңкерісінің алдында 1917 жылғы Ақпан төңкерісі болып, ол патша билігін құлатты. Ақпан төңкерісі кезінде және одан кейін революциялық бұқаралар бүкіл елде Жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңестерін, Шаруа депутаттарының Кеңестерін, сондай-ақ әрекеттегі армия мен тыл гарнизондарында солдат комитеттері құрылды. Алайда, Ақпан төңкерісінен кейін құрылған Уақытша үкіметтің жұмысшы, аграрлық, ұлт мәселелерін шешудегі баяулығы мен жүйесіздігі және Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуды жалғастыруы халық пен армия арасында наразылық тудырды.
Бұл жағдайда большевиктердің (Владимир Ленинді қолдаған Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының өкілдері) ықпалы айтарлықтай күшейді. Олардың «Халықтарға – бейбітшілік», «Шаруаларға – жер», «Жұмысшыларға – фабрикалар» деген ұрандары ел халқының едәуір бөлігінің қолдауына ие болды.
1917 жылдың тамыз айының соңы – қыркүйек айының басында Кеңестердің басшылығы бірте-бірте большевиктерге өте бастады, алдымен Петроград пен Мәскеуде, кейіннен басқа да ірі қалаларда орын алды. 1917 жылдың күзіне қарай большевиктер қатарында 300 мыңнан астам мүше болды, партияның өз әскери ұйымы болды, Қызыл гвардия отрядтарын бақылады және қарулы көтеріліс бағытын ұстады. Көтеріліске саяси басшылық ету үшін Владимир Ленин басқарған Орталық Комитеттің Саяси Бюросы құрылды. Қазан айының ортасында Петроград Кеңесі жанында қарулы көтерілістің штабы – Әскери-революциялық комитет құрылды, ал көтеріліске тікелей басшылық ету үшін Әскери-революциялық орталық құрылды.
Көтеріліс Жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары Кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінің басталуына орайластырылды және Петроградта 1917 жылғы 6 қарашадан 7 қарашаға қараған түні (ескі стиль бойынша 24-тен 25 қазанға қараған түні) басталды. Оған большевиктерден бөлек басқа да солшыл партиялар қатысты. Көтерілісшілер алғашқы сәттен-ақ үкіметті оқшаулап, оған адал әскери бөлімдердің келуіне жол бермеді. Ең алдымен көпірлер, пошта, телеграф, вокзалдар, электр станциясы және Мемлекеттік банк басып алынды. 7 қараша (25 қазан) күні таңертең Уақытша үкіметтің резиденциясы — Қысқы сарайдан басқа бүкіл қала көтерілісшілердің қолына өтті. Уақытша үкіметтің басшысы Александр Керенский өзіне адал әскер жинау үшін қаладан қашып кетті.
7 қараша күні таңертең Ленин жазған «Ресей азаматтарына» атты үндеу жарияланды, онда биліктің Петроград Кеңесінің Әскери-революциялық комитетінің (ӘРК) қолына өткені хабарланды. Күндіз көтерілісшілер Предпарламент орналасқан Мариин сарайын басып алып, оны таратты; матростар Әскери порт пен Бас адмиралтействоны иеленіп, Теңіз штабын тұтқындады. 7-нен 8 қарашаға қараған түні «Аврора» крейсерінің белгісімен революциялық отрядтар Қысқы сарайды басып алып, Уақытша үкіметті тұтқындады. Көтеріліс іс жүзінде қан төгіссіз өтті. Тек Қысқы сарайды қоршау кезінде ғана мылтық атылып, артиллерия дауыстары гүрсілдеді.
Дәл сол күні II Бүкілресейлік Кеңестер съезі Ресейді Кеңестер Республикасы деп жариялап, жеңіске жеткен революцияның алғашқы құжаттарын қабылдады:
Съезд Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетін (БОАК) сайлады және Ленин басқарған алғашқы Кеңес үкіметін — Халық Комиссарлары Кеңесін (ХКК) құрды. Петроград пен Мәскеуден кейін 1917 жылдың қазан айының соңынан 1918 жылдың наурызына дейін Кеңес үкіметі Ресей аумағының басым бөлігінде орнады.
1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде елдің мемлекеттік-саяси, идеологиялық және қоғамдық-экономикалық құрылымы өзгерді. Билікке большевиктердің келуі капитализмді жоюдың және социализмге көшудің бастамасы болды. Елде тегін медициналық қызмет көрсету мен білім беру, 8 сағаттық жұмыс күні енгізілді. Барлық сословиелер мен шендер жойылып, адамдар теңестірілді, әйелдер қоғамдық өмірдің барлық саласында ерлермен тең құқық алды. Шіркеу мемлекеттен бөлініп, мектептер зайырлы мекемелерге айналды.
Армия да өзгеріске ұшырады: ефрейтордан бастап генералға дейінгі барлық атақтар мен шендер жойылды. Банктер мен теміржол көлігі ұлттандырылды; жеке тұлғалардың банк сейфтерінде сақтаған алтын монеталары мен құймалары тәркіленіп, мемлекеттік алтын қорына өткізілді. Патша немесе Уақытша үкімет тұсында жасалған халықаралық келісімшарттар мен қарыздар күшін жойды. Жеке меншік жойылып, жер шаруаларға бөлініп берілді. Өнеркәсіптің маңызды салалары мен сыртқы сауда мемлекет меншігіне өтті.
Ресей 1918 жылғы 3 наурызда өзіне тиімсіз Брест бітіміне қол қойып, Бірінші дүниежүзілік соғыстан шықты. Бұл келісім бойынша ел 780 мың шаршы шақырым жері мен 56 миллион халқынан айырылды. Кейінірек, 1918 жылғы 13 қарашада Германия мен Австро-Венгрия соғыста жеңілген соң, БОАК Брест бітім шартының күшін жойды. Қазан төңкерісі бүкіл әлемге әсер етіп, халықаралық қатынастар жүйесін өзгертті және ұлт-азаттық қозғалыстардың дамуына түрткі болды.
Большевиктер жеңісінің басты себебі Керенский басқарған Уақытша үкіметтің елде болып жатқан оқиғаларға немқұрайлы қарауы болып саналады. Билікке дайындалып жатқан төңкеріс туралы белгілі болды, бірақ Керенский қарсылық көрсетуге дайындалмады, үкіметке адал барлық әскерді қалаға әкелмеді. Тағы бір себеп Уақытша үкіметтің әрекетсіздігі болды. Ақпан төңкерісінен және патша тақтан тайдырылғаннан кейін адамдар өзгерістер болады деп үміттенді. Бірақ Уақытша үкімет жүргізген реформалар жүйесіз әрі баяу болды. Большевиктер партиясы халықпен белсенді жұмыс жүргізді, оның ұрандары («Билік – Кеңестерге! Бейбітшілік – халықтарға! Жер – шаруаларға! Зауыттар – жұмысшыларға!» және т.б.) қарапайым халыққа жақын болды. Большевиктер жақтастарын тез арада жинады, В. И. Ленин жақсы шешен болды, ол жұртты сендіре және рухтандыра білді. Бұл уақытта басқа партиялар айтарлықтай пассивті болды немесе мүлдем әрекетсіз қалды.
Дереккөздер:
Академик интернет сервисі
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу