Қазыбек би (1667–1764)
Қазыбек би
Дереккөз: E-history.kz
Қазыбек Келдібекұлы 1667 жылы Сырдарияның (Орта Азиядағы Әмудариядан кейінгі екінші сулы өзен) жағалауында дүниеге келген. Орта жүзге, Арғын тайпасының Қаракесек руына жатады. Оның әкесі – Келдібек, атасы – Шаншар, танымал дана адам болған. Балалық және жастық шағын Қаратау мен Ұлытауда (Қазақстанның оңтүстігіндегі және орталығындағы тау жоталары) өткізеді.
Бала кезінен отбасында оған шешендік өнердің қыр-сырын үйретіп, ақылын ұштап, стратегиялық ойлауға баулыды. Осының бәрі оны белсенді қоғамдық қызметке дайындайды. Қазыбек фольклорды, дәстүрлер мен ата-баба әдет-ғұрыптарын жақсы білетін, білімді адам болған. Бала кезінен оның өткір ақылы мен шешендік дарыны айқын көрінеді. Жас кезінде-ақ ол Тәуке ханның жоңғар билеушілерімен келіссөздер жүргізуге барған елшілігінің құрамына кірді. Дәл сол кезде оны жан-дүниеге жететін өткір дауыс иесі ретінде Қаз Дауысты – «қаз дауысты» деп атаған. Осы елшілік арқылы бейбітшілікке қол жеткізуге және тартып алынған мал мен мүлікті қайтаруға мүмкіндік туды.
Ол көрші елдерге жасалған көптеген дипломатиялық миссияларға қатысып, өзін қазақ халқының мүддесін қорғайтын шебер келіссөзші ретінде көрсетті. Жоңғар билеушісі Галдан-Цэрэнмен келіссөздерге қатысып, нәтижесінде болашақ Орта жүздің ханы және бүкіл қазақтардың көшбасшысы – Абылай хан екі жылдық жоңғар тұтқынынан босатылды.
Қазыбек би – қазақ тарихындағы дәстүрлерді білуге сүйене отырып, даулы мәселелерді шешетін кеңесші әрі соттардың – билердің ең танымалдарының бірі. Тәуке, Сәмеке, Әбілмәмбет хандардың тұсында хан кеңесінің мүшесі болған. Тәуке хан Қазыбекті қазақтың Орта жүзінің бас биі етіп тағайындады.
«Қазақ халқының бірлігіне, руаралық алауыздықты тоқтатуға және хандар арасындағы билік үшін күресті тоқтатуға, сондай-ақ көршілес халықтармен, жоңғарлармен, өзбектермен, орыстармен бейбіт, өркениетті қарым-қатынасты сақтауға шақырды. Қазақтар мен қалмақтар арасында бейбітшілік орнатуға ықпал етті.
Басқа билермен (Төле би және Әйтеке би) бірге үш қазақ жүзін біріктірудің бастамашысы және Тәуке ханның тұсында қабылданған «Жеті Жарғы» (Жеті Негіз) заңдар жинағының авторларының бірі болды. Бұл заңдар жинағы жер және мүліктік қатынастарға, отбасына, қылмыс үшін жазалауға, халықаралық қатынастарға, неке мен ажырасуға, жесірлердің жағдайына қатысты нормаларды бекітті. Зерттеушілер оны қазақ қоғамының құқықтық жүйесін түпкілікті қалыптастырған кодекс ретінде сипаттайды. Ол соншалықты негізді болғандықтан, қазақ қоғамында бірнеше ғасыр бойы мүлтіксіз орындалып келді».
Қазақтың үш биі - Төле би, Қазыбек би және Әйтеке биге арналған ескерткіш. Астана
Дереккөз: E-history.kz
Қазыбек би 1764 жылы желтоқсанда, 97 жасында қайтыс болды. Түркістандағы (Қазақстанның Түркістан облысындағы қала) Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленген.
Дереккөздер: