Абай (Абай Құнанбаев) (1845–1904)
Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы) Шыңғыс тауларында Қарқаралы округінің аға сұлтанының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі мен атасы өз руының билері (сот және қолбасшы өкілеттігін беретін әкімшілік лауазым) болған. Азан шақырып қойған есімі Ибраһим, кейін анасы оған «Абай» («сақ, ойлы») деген лақап ат береді.
Абай Құнанбаев
Дереккөз: «ҚазАқпарат» ХАА
Бала кезінде Ғабитхан молданың алдында, үйде дәріс алады. Әжесі Зеренің әңгімелерін тыңдап, халық шығармашылығына жақын болды. Он жасынан бастап Семей қаласындағы Ахмет-Риза медресесінде (орта мектеп және рухани семинария рөлін атқаратын мұсылман оқу орны) оқиды, онда араб тілдері мен әдебиетін терең оқып үйренді. Сонымен қатар, ол орыс мектебіне барып, бөтен мәдениет пен басқа тілге ден қойды.
Оқу жылдары ол шығыс поэзиясы үлгісіндегі алғашқы өлеңдерін жазады, алайда авторын балалық шақтағы досы Көкбай Жантайұлы деп көрсетеді.
13 жасқа толғанда ауылына оралып, әкесінің ұсынысымен би ретінде сот істерін қарауға араласа бастайды. Әкесі Абайды болашақ ру басшысының орнын басады деп ойлайды. 20 жасында руластары арасында құрметке ие болады, алайда әртүрлі рулар арасындағы қайталанатын дау-дамайлар, жанжалдар мен оның шешімдеріне көңілі толмайтындардың шабуылдары оны шаршатады.
1872–1873 жылдары Семейде оған орыс әкімшілігіне шағым жазған дұшпандарының арыздарына байланысты бірнеше ай бойы тергеуде болады. 1885 жылы мамырда генерал-губернатор Василий Цеклинскийдің бақылауымен өткен билердің кезектен тыс съезіне қатысады. Бұл жиында «Қарамола ережесі» қабылданды – бұл 93 баптан тұратын, қазақ құқығын алғаш рет жазбаша бекіткен маңызды құжат. Дәл осы съезде жоғарғы би болып сайланып, сот істерін қарауда шешуші дауыс беру құқығын алды.
1870–80-жылдары шығыстың халық шығармашылығын және орыс әдебиетін тереңдете оқиды. 1880 мен 1886 жылдар аралығында бір топ өлең жазады, бірақ бұл жолы да оларға өз атын қоюдан бас тартты. Ақынның атымен (Абай) жарияланған тұңғыш өлеңі 1886 жылы шықты, атауы — «Жаз».
1880 жылы ол Семейге жер аударылған Ресейдің саяси және қоғам қайраткерлерімен танысты. Олардың ішінде II шақырылымдағы Мемлекеттік Дума депутаты Нифонт Долгополов, ғалым Евгений Михаэлис және революционер Северин Гросс болды. Осы тұлғалардың ықпалымен Абай атақты ресейлік және шетелдік жазушылар мен ғұламалардың еңбектерін оқуға кірісті. 1886–1889 жылдар аралығында Александр Пушкин мен Михаил Лермонтовтың туындыларын қазақ тіліне аударып, сонымен бірге өзінің де өлеңдерін жазуды тоқтатпады.
Абай 1890 жылдан кейінгі кезеңде негізінен проза жанрына ден қояды. Осы уақытта ақынның оқырманға өсиет-насихатын жеткізетін 45 «сөзден» тұратын, қысқа аңыз-әңгімелер түріндегі прозалық поэмасы – әйгілі «Қара сөздер» (нақыл сөздер) жазылды. Бұл еңбек көптеген әлем тілдеріне аударылған және мораль, құқық, тарих тақырыптары бойынша бағалы ақыл-кеңестерді қамтиды.
Абай 170-ке жуық өлең, бірнеше поэма, прозалық туындылар мен музыкалық шығармаларын мұра етіп қалдырды. Ол қазақ поэзиясына жаңа ұйқастар мен өлең өлшемдерін (алты- және сегіз жолдық) енгізген танымал жаңашыл ақын ретінде мойындалды. Бұл оның жыл мезгілдеріне арнаған көптеген өлеңдерінен анық көрінеді. Табиғат суреттері мен адамның ішкі сезімдерінен бөлек, Абай шығармашылығында қоғамдағы жамандық пен надандық тақырыптары көтеріліп, марапат пен мақтауға ұмтылу айыпталады (мысалы, «Болыс болдым мінеки», «Бастапқыда маған сол жаққан» және т.б. өлеңдері).
Абайдың шығармашылығы – мәдениеттерді байланыстыратын ерекше көпір. Ол Шығыс пен Батыс сарындарына бірдей қызығушылық танытып, оларды өз халқына таныстыруға ұмтылды. Мысалы, «Масғұт», «Әзім әңгімесі» поэмаларында шығыстың классикалық үлгілеріне жүгінсе, «Ескендір» дастанында ақыл-парасатты (Аристотель) дүниеқоңыздыққа (Ескендір Зұлқарнайын) қарсы қояды. Абайдың аудармалары арқасында қазақтар ұлы орыс ақыны Александр Пушкин мен орыс әдебиетінің басқа да өкілдерінің туындыларымен танысты. Жалпы алғанда, Абай орыс классикасынан 50-ден астам аударма жасаған.
Абай Құнанбайұлы әуендері әлі күнге дейін танымал композитор ретінде де белгілі. Ол кейбір өлеңдеріне өзі музыка жазды, оларды ақындар кең далаға таратты, қолжазба жинақтарда қолдан-қолға өтті. Оның атақты «Көзімнің қарасы» әні халық әніне айналды. Композиторлар Абайдың музыкалық туындылары адамның рухын ояту, адамгершілік тұтастыққа ұмтылу, идеялық жаңару сияқты ағартушылық идеялармен суарылғанын атап көрсетеді.
Қазақ мәдениеті мен қоғамдық өмірі тарихында Абай Құнанбайұлының тұлғасы халық ағартушысы, ойшыл және гуманист ретінде ретінде мәңгі қалды. Ол қазақтарды алдап-арбау мен екіжүзділікке қарсы күресуге шақырды, жастар үшін ең маңыздысы – білім алу және еңбек арқылы өзін дамыту деп санады. Ал даналық пен адамгершіліктің негізі ретінде махаббат пен әділеттілікті алға қойды.
Абай қоғамдық құрылысқа қатысты пікірінде демократиялық өзгерістерді, теңдікті орнатуды, сөз бостандығын, ерлер мен әйелдердің құқықтарының тең болуын қолдады, қазақ қыздарының міндетті түрде білім алуын талап етті. Ол әсіресе лауазымды тұлғалардың кеселіне: пара алуға, жағымпаздыққа және билікті асыра пайдалануға қатты шүйлікті. Абай Құнанбайұлының өмір сүрген уақытынан озық болған көзқарасы қазақтың ұлттық зиялы қауымының қалыптасуына үлкен ықпал етті. 1920-шы жылдары қазақ ұлтын жаңғырту үшін күрескен «Алаш Орда» қозғалысының жетекшілері Абайды өздерінің рухани ұстазы санады.
Ақынның шығармашылық мұрасы Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде де жоғары бағаланады. Әдебиеттану саласында Абайдың поэзиясы мен прозасын терең зерттейтін Абайтану (абаеведение) деп аталатын тұтас ғылыми бағыт пайда болды. Оның шығармалары Еуропа және Азия тілдерінде жарияланған.Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ақын мұрасының құндылығын бағалай келіп, «Әлем өзгерсе де, халық Абайға деген ықыласын жоғалтқан жоқ. Әрбір жаңа дәуір оның ұлылығының жаңа қырларын ашып, шығармашылығына жаңа реңк береді. Ол ғасырлар бойы қазақ халқы мен елін жаңа биіктерге және жеңістерге жетелей береді», – деп айрықша атап өткен.
1993 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің 20 теңгелік банкнотында Абайдың суреті бейнеленді. Ал Семей қаласында республикалық маңызы бар Абайдың әдеби-мемориалдық үй-мұражайы ашылды. Абай Құнанбайұлы мен оның шәкірті, ақын әрі ойшыл Шәкәрім Құдайбердиевтің жерленген жерінде Абай және Шәкәрім мемориалдық кешені салынған. Бұл кешен Қазақстанның Абай облысы, Абай ауданындағы Жидебай шатқалында орналасқан және «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайының құрамына кіреді. Қазақстанда ақынның атымен бір облыс, үш аудан, бір қала, сондай-ақ көптеген елді мекендер, көшелер, алаңдар мен мәдениет, білім беру орындары аталған. Қазақстан аумағында Абайға арналған 30-дан астам ескерткіш бар, ал елден тыс жерлерде Қытай мен Үндістаннан бастап Франция мен Венгрияға дейінгі көптеген мемлекеттерде орнатылған.
Алматыдағы Абай ескерткіші
Дереккөз: Nur.kz
Ұлы ақынға құрмет ретінде 2020 жылы Қазақстан Республикасында жыл сайын аталып өтетін Абай күні мерекесі белгіленді. Бұған қоса, Біріккен Ұлттар Ұйымының мәдениет жөніндегі мамандандырылған мекемесі – ЮНЕСКО және Түркі мәдениеті халықаралық ұйымы (ТҮРКСОЙ) 1995 жыл мен 2020 жылды Абай жылы деп жариялады.
Дереккөздер: