Уран
Уран (U, лат. Uranium) — атомдық нөмірі 92 болатын, табиғатта кездесетін радиоактивті элемент. Менделеевтің периодтық кестесінде ол U химиялық символымен белгіленеді. Ол жақында ашылған элементтердің ерекше тобына — «актинидтерге» жатады. Барлық актинидтер сияқты, уран да радиоактивті — ол біртіндеп ыдырайды, бұл кезде энергия бөледі. Өзінің ерекше қасиеттерінің арқасында уран ядролық реакторларүшін негізгі отын көзі. Тауық жұмыртқасының көлеміндей уран отынының мөлшерінен 88 тонна көмірден алынатындай электр энергиясын өндіруге болады. Атом электр станцияларының (АЭС) стационарлық реакторларында дәл осы төмен байытылған уран қоспасы қолданылады. Мұның бәрі уранды өндіруге және байытуға бүкіл әлем мүдделі маңызды ресурсқа айналдырады.
Уран жер қыртысындағы ең көп таралған элементтердің қатарына жатқанымен (ол шамамен алтыннан 500 есе жиі кездеседі), ол өте бытыраңқы және ауқымды кен орындарын құрамайды. Таза күйінде ол мүлдем кездеспейді, сондықтан оны минералдардан бөліп алады. Уранның ең көп таралған минералы - уран шайыры немесе настуран.
Настуран — құрамында уран бар минерал
Дереккөз: Hi-News.ru
Уран кенін өндіру карьерлік немесе жер асты әдістерімен жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл әдістерде кен жерден алынады, ұсақталады және уранды бөліп алу үшін одан әрі өңдеуге жіберіледі. Немесе жер асты сілтісіздендіру әдісі қолданылады. Бұл әдісте уранды «шаймен алу» үшін химиялық реакциялар жер астында, тікелей жыныстың ішінде жүргізіледі. Бұл әдіс экологиялық тұрғыдан таза және қауіпсіз болып табылады, сондықтан уран өндіруде оған белсенді түрде көшу жүріп жатыр. Қазіргі уақытта бүкіл уранның шамамен 60%-ы осы әдіспен өндіріледі.
Ағзаға тамақ, су және ауа арқылы үлкен мөлшерде уранның түсуі денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін, себебі уран химиялық улы элемент. Уранды барлаумен, өндірумен және өңдеумен айналысатын адамдар қауіп-қатер тобына кіреді және ықтимал зиянды барынша азайтуға мүмкіндік беретін арнайы қорғаныс құралдары мен технологияларды қолданады.
2022 жылғы деректер бойынша, уран қоры бойынша Австралия көшбасшы ел, оның үлесіне әлемдегі белгілі жалпы қордың төрттен бірінен астамы (28%) тиесілі. Қорлар бойынша үздік үштікке сондай-ақ Қазақстан (13%) және Канада (10%) кіреді.
Соңғы онжылдықта уран өндірудегі жетекші өндіруші – Қазақстан, оның үлесіне бүкіл әлемдік өндірістің шамамен 45%-ы тиесілі. «Қазатомөнеркәсіп» компаниясы әлемдегі бүкіл уранның 20%-дан астамын өндіреді. Әр жылдары үздік үштікке сонымен қатар Канада, Австралия және Намибия кірді. Бұл төрт елге еншісінде әлемде өндірілетін бүкіл уранның төрттен үш бөлігі бар.
Ең ірі және ең жоғары сапалы уран кен орны Канадада, Сигар-Лейк қаласында. Кен орны 1981 жылы ашылғанымен, өндіру өте күрделі геологиялық жағдайларға байланысты тек 2014 жылы басталды. Канадалық кен орнының үлесіне әлемдегі уран өндірісінің шамамен 14%-ы тиесілі. Ең қуатты он уран кен орнының төртеуі Қазақстанда орналасқан, олардың жиынтық қуаты әлемде өндірілетін уранның шамамен 18%-ын құрайды. Қазақстанның ең ірі кен орындары — Түркістан облысындағы Ыңғай және Қаратау.
Дереккөздер:
Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) сайты