Максим Горький (1868–1936)
Максим Горький
Дереккөз: Википедия
Максим Горький (шын аты – Алексей Максимович Пешков) 1868 жылы 28 наурызда Ресей империясының Нижний Новгород қаласында (қазіргі Ресей Федерациясы) дүниеге келген. Жеті жасында жетім қалып, атасының қолында тәрбиеленді.
Ол арнайы білім алмаса да, өмір бойы оқумен, өзін жетілдірумен айналысты. Жігіттік шағында маркс әдебиетімен және революциялық қозғалыспен танысады. Ресейді көп аралайды, заңсыз үйірмелерге қатысып, бірнеше рет қамауға алынады.
1892 жылы Тифлис қалалық газетінде (Тифлис – қазіргі Грузия астанасы Тбилиси) жазушының «Макар Чудра» атты тұңғыш әңгімесі «Максим Горький» деген лақап атпен жарық көреді. Ал 1898 жылы Петербургте оның алғашқы кітабы, екі томдық «Очерктер мен әңгімелер» («Очерки и рассказы») басылып шығады. Бұл жинақ тез арада танымал болып, авторға танымалдық әкелді. Оның туындылары шет тілдеріне аударыла бастайды.
Жазушының бас кездегі шығармашылығы романтикалық новеллалар мен әңгімелерден тұрды. Олардағы кейіпкерлер – батыл, еркін әрі күшті болып, мүмкін еместің шегіндегі мақсаттарға жете алатын ерекше тұлғалар болатын.
Максим Горькийдің романтикалық прозадағы поэмалары, әсіресе «Сұңқар туралы жыр» (1895) және революциялық рухпен, «дауылды» күту сезімімен суарылған «Дауылпаз туралы жыр» (1901) өте атақты болды.
Кейінірек Максим Горький өз шығармаларында романтизмнен алшақтап, оның шығармашылығында әлеуметтік наразылық пен қоғамдық құрылымды сынау күшейе түсті. Ол театрға арнап көп жаза бастады, Антон Чеховпен және Лев Толстоймен танысты.
Оның бастапқы кездегі шығармашылығының шыңы «На дне» пьесасы болып саналады. 1902 жылы бұл пьесаны Мәскеу көркем театрында (МХАТ) атақты режиссер Константин Станиславский сахналайды. Спектакльде сол дәуірдің атақты актерлері ойнады. 1903 жылы пьеса Берлиндегі Kleines Theater-де де қойылады. Драматургияға бет алған кезеңіне сондай-ақ «Мещане» (1901), «Дачники» (1904), «Дети солнца» (1905), «Враги» (1906) пьесалары жатады.
1906 жылы жазушының ең танымал туындыларының бірі, қарапайым жұмысшының революцияға дейінгі жолын суреттейтін «Ана» («Мать») романы жазылады.
1906 жылы саяси қуғын-сүргінге және туберкулезінің өршуіне байланысты Ресейден кетеді. Ол Америкада болады, содан кейін Италияға, Капри аралына қоныстанады, онда әдеби және журналистік қызметке белсене араласады, әдеби кештер ұйымдастырады, жас жазушыларды қолдап, революционерлермен, соның ішінде большевиктердің жетекшісі Владимир Ленинмен кездеседі.
1913 жылы Ресейге оралып, большевиктердің «Звезда» және «Правда» газеттерімен жұмыс жасайды. Осы кезеңде оның өмірбаяндық трилогиясының алғашқы бөлімдері жарық көрді: «Балалық шақ» (1913-1914), «Адамдарда» (1916) әңгімелері.
1917 жылғы ақпан және қазан төңкерістерінен кейін қоғамдық жұмыстарға, публицистикаға белсене араласады. 1917-1918 жылдары «Жаңа өмір» газетін шығарады, онда шолушы қызметін атқарды. Революциялық идеяларды қолдағанымен, революцияны сыни тұрғыдан қабылдады, кең етек алған қатыгездік пен зорлық-зомбылықтан шошиды, большевиктердің әдістерін айыптайды, сол кезде аяусыз талан-таражға түскен немесе жойылған мәдени ескерткіштерді сақтауға шақырады, жаңа үкіметтің қуғын-сүргініне ұшыраған ескі шығармашылық интеллигенция өкілдерін қорғауға тырысты. «Новая жизнь» газетіндегі публицистикалық бағандардан кейін Ресейде орын алған революциялық оқиғаларды өте өткір бағалаған «Мезгілсіз ойлар» («Несвоевременные мысли») циклы құрастырылды.
Бұл жинақ тек 70 жылдан кейін, 1988 жылы ғана жарыққа шығады.
1919 жылы Максим Горькийдің бастамасымен «Бүкіләлемдік әдебиет» («Всемирная литература») баспасы ұйымдастырылады. Оның мақсаты — әлемдік классиканы кәсіби әдебиеттанушылардың түсініктемелерімен, көркем аудармада басып шығару болды. Бұл баспа сол кездегі көптеген әдебиетшілерге жұмыс істеуге мүмкіндік берді.і
1921 жылы жазушы Кеңес өкіметімен арада шиеленіскен қайшылықтарға және денсаулығының нашарлауына байланысты елден кетеді. Ол Германияда, Чехияда, Италияда тұрады, ара-тұра Ресейге келіп тұрды. 1932 жылы елге біржолата оралады.
Оған салтанатты қарсы алу ұйымдастырылып, жан-жақты көмек көрсетіледі. Жазушының шығармашылық қызметінің 40 жылдығына орай, оның туған қаласы Нижний Новгородтың атауы Горький қаласы болып өзгертілді.
Максим Горький КСРО-да социалистік реализмнің негізін қалаушылардың бірі және «бас пролетарлық жазушы» деп жарияланды.
Ол баспа ісімен белсенді айналысып, көптеген газеттер мен журналдарды ашады: «Керемет адамдардың өмірі» («Жизнь замечательных людей») сериясы қайта жанданды, «Зауыттар мен фабрикалар тарихы», «Азамат соғысы тарихы», «Ақын кітапханасы» кітап сериялары, «Әдеби оқу» журналы және т.б. ашылады. «Егор Булычов және басқалар» (1932), «Достигаев және басқалар» (1933) пьесаларын жазады.
1932-1934 жылдары Максим Горький КСРО Жазушылар одағын құруды ұйымдастырып, Кеңес Жазушыларының I Бүкілодақтық съезін (1934) өткізеді және Одақтың тұңғыш төрағасы болады.
Өмірінің соңғы жылдарында жазушы «еріксіз революционер атанған адамның» өмір жолын суреттеуге тырысқан «Клим Самгиннің өмірі» романын жазады.
Максим Горький 1936 жылы 18 маусымда Горки кентінде (Мәскеу облысы) қайтыс болды. Оның күлі салынған ыдыс Мәскеудегі Кремль қабырғасындағы қуысқа қойылды.
Максим Горький Кеңес Одағында ең көп басылып шыққан кеңестік жазушы және орыс әдебиетінің барлық жазушылары арасында үшінші (Лев Толстой мен Александр Пушкиннен кейін) болды: 1918-1986 жылдар аралығында оның 3556 басылымының жалпы таралымы 242 621 000 дананы құрады. Оның толық жинағы 60 томнан тұрады. Ол бірнеше рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылған, оның шығармалары бірнеше рет экранға шығарылып, сахнада қойылған.
Максим Горькийдің шығармашылық қызығушылықтарының бірі – Кеңес Одағы құрамындағы халықтардың ұлттық мәдениетін зерттеу болды. Соның ішінде ол қазақ фольклорының байлығын, қазақ әуендерінің өзіндік ерекшелігін және олардың музыканы дамытудағы әлеуетін атап өткен.
Максим Горькийдің романтизмінің ықпалы Сәкен Сейфуллин, Ғабит Мүсірепов, Мұхтар Мұқанов және Мұхтар Әуезов сияқты қазақ жазушыларының шығармашылығынан байқалады.
Максим Горький Қазақстанда болмаса да, оның шығармалары қазақ тіліне кеңінен аударылып, мектептер мен университеттерде оқытылды. Оның алғашқыаударылған туындысы – «Челкаш» әңгімесі. Ол 1925 жылы «Таң» журналында жарияланды. Әйгілі «Дауылпаз туралы жырын» шығыс тіліне алғаш аударған ақын – Мағжан Жұмабаев, ал «Қыз бен өлім» поэмасын аудару тамаша қазақ аудармашысы Қуандық Шаңғытбаев үшін әдеби дебют болды.
Дереккөздер: