Тайбұға Хан (XIII ғ.)
Тайбұға хан
Деореккөз: Караван
XIII ғасырдың бірінші жартысында Жошы ұлысы (Алтын Орда) құрылуымен бір мезгілде Орта Ертіс, Тобыл, Есіл және Тұра өзендерінің алабында тарихта Сібір ұлысы деген атпен белгілі болған түркітілдес тайпалардың бірлестігі пайда болды. Оның негізін қалаушы — Тайбұға би.
«Тайбұға ханның немесе Тайбұға бидің шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Олардың бірі Сібір жылнамаларымен және әртүрлі дереккөздерді салыстырмалы талдаумен ішінара расталған. Тайбұға руының тегін керейіт ханы Тоғрыл (Тоғрыл хан, Уаң хан, Оң хан), Шыңғыс ханның қамқоршысы және әкесінің досы құрайды (керейіттер — қазіргі Қазақстанның шығысында және солтүстігінде мекендеген моңғол тілдес тайпалар одағы). Шыңғыс хан оны өз қызына үйлендіріп, жеке ұлысты басқаруға береді. Тайбұға ұлысы шамамен 1220 жылы құрылған және Алтын Орданың басқа ұлыстарынан айырмашылығы дербестігінде.
Тайбұға ұлысы
Дереккөз: Караван
Тайбұға Тұра өзенінің бойына қала салып, оны өз қамқоршысының құрметіне Шыңғы Тұра немесе Шыңғы-дин деп атады. Кейіннен бұл қала Шымғы Тұра (қазіргі Түмен) деп аталды.
Тайбұға әулеті үш ғасыр бойы Сібір ұлысын (кейіннен — Сібір хандығын) басқарды, ол Жошы ұлысының құрамына тек атаулы түрде кірген болатын. 1563 жылы сібір тағын шайбанид Көшім жаулап алды да, Тайбұға әулеті тоқтайды.
Дереккөздер: