Феликс Дзержинский (1877—1926)
Феликс Дзержинский
Дереккөз: Википедия
Феликс Эдмундович Дзержинский 1877 жылы 11 қыркүйекте (ескіше 30 тамызда) Вильна губерниясының Дзержиново иелігінде (қазіргі Минск облысының Столбцы ауданы, Белоруссия) поляк дворян Эдмунд-Руфин Дзержинскийдің отбасында дүниеге келген.
1894 жылы Вильна гимназиясында оқып жүрген кезінде социал-демократиялық үйірмеге қатысып, 1895 жылы «Польша Корольдігі мен Литва социал-демократиясы» (ПК мен ЛСД) партиясының қатарына кірді. 1896 жылы гимназияның соңғы сыныбында оқып жүрген ол өз өмірін партия жұмысына арнау үшін оқудан шығып кетті. Ковнода (қазір Каунас, Литва) және Варшавада (Польшаның астанасы) революциялық жұмыс жүргізді.
1906 жылы ол Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДРП) 4-ші съезінің делегаты болды, сол жерде алғаш рет партия көсемдерінің бірі Владимир Ленинмен кездесті және РСДРП Орталық комитетінің құрамына енгізілді.
Революциялық қызметі үшін бірнеше рет қамауға алынып, жалпы алғанда өмірінің 11 жылын түрме мен каторгада өткізді, қамауда жүргенде туберкулезбен ауырды. Үш рет айдауда болды. 1917 жылғы Ақпан төңкерісінің басында кезекті қамаудан босатылған ол РСДРП (большевиктер) Мәскеу комитетінің құрамына кірді.
1917 жылғы Қазан социалистік революциясы кезінде ол Әскер-революциялық партия орталығы мен Петроград әскери-революциялық комитетінің мүшесі болды. Оның басшылығымен 7 қарашада (ескіше 25 қазан) Бас пошта мен телеграф басып алынды. Революция штабы, содан кейін кеңес республикасының үкіметі орналасқан Смольныйды күзететін қызыл гвардияшылар отрядтарын басқарды.
1917 жылдың желтоқсанынан бастап контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссияның (БТК) төрағасы, содан кейін Мемлекеттік саяси басқарманың (МСБ) – саяси және экономикалық контрреволюцияға, тыңшылық пен бұзақылыққа қарсы күрес жөніндегі Мемлекеттік қауіпсіздік органының басшысы. «Қызыл террорды» - большевиктер 1917-1922 жылдары контрреволюционерлер мен таптық жауларға қарсы жүргізген жазалау шаралары кешенін ұйымдастырушылардың бірі. Мінезінің қатыгездікке дейін баратын қаттылығы үшін ол «темір Феликс» лақап атына ие болды.
1921 жылғы сәуірде байланыс жолдарының халық комиссары болып тағайындалды және сонымен бірге БТК төрағасы және ішкі істер халық комиссары қызметін де атқарды. Теміржол объектілеріне, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалған жаппай шабуылдарды тоқтатқан Қатынас жолдарының қарулы күзетін құрудың бастамашысы. Мемлекеттік шекараларды қорғауды күшейту шараларын әзірлеу комиссияның төрағасы - жаңа мемлекеттің шекара әскерлерін құрудың жетекшісі.
1921 жылдан бастап - Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті (БОАК) жанындағы Балалардың өмірін жақсарту жөніндегі комиссияның төрағасы, революция және азаматтық соғыс жылдарында әсіресе кең орын алған балалар панасыздығына қарсы күрестің және балаларға арналған қабылдау орындарын, баспаналар мен балалар үйлері жүйесін құрудың бастамашысы. Осындай балалар үйлерінің бірінде Феликс Дзержинский атындағы еңбек коммунасы құрылды. Оның негізінде кейінірек электр жабдықтары зауыты ашылды, онда бұрынғы қорғансыз балалар «ФЭД» деп аталатын сол жылдардағы ең заманауи камералардың бірін жасап шығарды - бұл атау Феликс Дзержинскийдің есімінің, әкесінің аты мен тегінің алғашқы әріптерінен құралған.
1924 жылы КСРО Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесін — орталық халық шаруашылығын басқару органына басшылық етті. Елдің металлургиялық кешенін дамыту мәселелерімен белсенді айналысты. 1924 жылғы 12 қыркүйекте оның бастамасымен металлургияны дамыту жөніндегі уақытша төтенше комиссия - МеталлТК құрылды. Бұл күн Кеңес Одағының болашақ Металлургия министрлігі құрылған күн саналады.
Айдауда және түрмелерде болған кездерінде денсаулығы нашарлаған ол жұмысын жеңілдетіп, емделуді қолға алудан бас тартты. Мәскеуде 1926 жылғы 20 шілдеде Орталық Комитеттің пленумында ел экономикасының жағдайы туралы екі сағаттық сөз сөйлегеннен кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Мәскеуде Қызыл алаңда жерленген.
Феликс Дзержинскийдің есімі Кеңес Одағының бүкіл аумағындағы қалалар мен елді мекендерге, жоғары оқу орындары мен зауыттарға, көшелер мен алаңдарға берілді. Атап айтқанда, 1936 жылы Украинаның Каменское қаласының атауы өзгертіліп, Феликс Дзержинскийдің құрметіне Днепродзержинск аталды. Бұл атау Феликс Дзержинскийдің Каменскіде Днепр металлургиялық комбинатын (кәсіпорынның қазіргі атауы – Камет-Сталь) құруға қосқан үлесі үшін, оның кеңес тарихындағы рөліне құрмет ретінде берілді. 2016 жылдың тамызында қалаға тарихи атауы қайтарылды.
Дереккөздер: