Көкпар
Көкпар — ұлттық ат спорты ойыны, Қазақстандағы ең ежелгі көшпенділер ойындарының бірі. Ол Орталық Азияның басқа халықтары — қырғыздар, тәжіктер мен өзбектер арасында да «көк-бөрі» немесе «улақ» деген атаулармен танымал. Ойын алғашқыда жауынгерлердің шайқасқа дайындық, ат үстінде жүру дағдыларын, ептілік пен үйлесімділікті шыңдау жаттығуы ретінде пайда болған.
Көкпардың ойналып келе жатқанына көптеген ғасырлар болды. Шабандоздар ат үстінде жүріп, серкенің ұшасына иелік ету үшін таласады, оны қарсыластарынан тартып алып, арнайы «қазандыққа» (қақпаға) салып, салым салады. Мағынасы жағынан бұл ойын регби мен ат спортының қосындысын еске түсіреді.
Бастапқыда ойын аң аулауға ұқсайтын: бір топ салт атты қасқырдың соңына түсетін (қырғызша «көк-бөрі» атауы осыдан шыққан — «көк қасқыр»), ең жүйрік шабандоз аңды шоқпармен ұрып өлтіріп, оны ердің алдына өңгеріп алатын. Қалған шабандоздар олжаны тартып алуға тырысатын. Уақыт өте келе бұл әрекет орыс тілінде «козлодрание» деп аталатын серке ұшасы үшін тартысқа, бүгінгі көкпарға айналды.
Кокпар
Источник: KZ24 news
Көкпар ауылдарда мейрамдар кезінде ашық алаңдарда ойналды. Ойынға бір мезетте жүздеген ойыншы қатысатын, әркім өз алдына жеке немесе ауыл-ауыл болып тартысатын. Бұл дәстүр қазақ ауылдарында бүгін де сақталған, алайда «халықтық» көкпармен қатар, қазір ойынның спорттық нұсқасы да бар.
1958 жылы көкпар алғаш рет Бірінші бүкілодақтық ат спорты ойындарының ресми бағдарламасына енгізілді. Халықаралық Көк-бөрі (Көкпар) федерациясы 2001 жылы 9 қарашада Бішкек қаласында құрылды. Оның негізін қалаушылар: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан. Кейінірек Ресей, Қытай, Моңғолия, Түркия және Ауғанстан қосылды. Сол кезде ойынның ережелері қабылданды.
Тұңғыш Азия чемпионаты 2013 жылғы қыркүйекте Астанада өтті. Жарысқа Қазақстан, Қытай (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы), Қырғызстан, Моңғолия, Ресей (Алтай өлкесі), Тәжікстан, Түрікменстан, Түркия және Өзбекстан командалары қатысты. Қазақстан құрамасы алғашқы Азия чемпионы атанса, Қырғызстан күміс, ал Тәжікстан қола жүлдені иеленді.
2019 жылы Астанада ойыншылардың қауіпсіздігін арттыру мақсатында дәстүрлі ережелерді өзгерткен халықаралық нормалар бекітілді. Осы сәттен бастап көкпар мен көк-бөрінің (қырғыз нұсқасы) айырмашылықтары пайда болды. Көкпарда нағыз серке ұшасының орнына салмағы 33-35 килограмм болатын муляж қолданылады, ал «қақпа» ретінде жерге сызылған диаметрі 3 метрлік шеңбер алынды. Көкпар ойынының ұзақтығы 20 минуттық екі таймнан тұрады (көк-бөріде — үш тайм), сондай-ақ аттарға таға қағылмайды. Ойын ойнайтын жердің көлемі 220-ға 75 метр болатын (шамамен екі футбол алаңындай) алаңда өтеді.
Спорттық көкпарға әрқайсысы он адамнан тұратын екі команда қатысады. Ойын кезінде алаңда әр командадан бір мезетте тек төрт шабандоздан ғана болады. Жарыс барысында қатысушылар бір-бірін жиі алмастырып тұрады, өйткені тіпті бірнеше минут бойы тартысқа шыдау атқа да, шабандозға да оңай соқпайды. Көкпар — тек күш пен ептілікті ғана емес, сонымен қатар атты шебер меңгеруді және болып жатқан оқиғаға жедел әрекет етуді талап ететін өте қатал ойын. Кейде серке ұшасын бірнеше адам жан-жаққа жұлқи тартады. Қарсыластың атын өз атыңмен итеруге, тепе-теңдіктен шығару үшін оның атын қамшымен осып жіберуге рұқсат етіледі. Көкпар аттарын түрлі тұқымдарды будандастыру арқылы арнайы шығарады және ойынға жас кезінен бастап баптайды.
Қазақстанда Көкпар федерациясы жұмыс істейді, бұл ат спорты түрінің әуесқойлары еліміздің әрбір елді мекенінде кездеседі. Қазақстанда көкпардан ішкі чемпионат өтеді, сондай-ақ Қазақстан құрамасы халықаралық жарыстарға, Азия және әлем чемпионаттарына, Дүниежүзілік көшпенділер ойындарына қатысады. 2017 жылы Астанада 12 елдің өкілдері арасында көкпардан алғашқы әлем чемпионаты ұйымдастырылды. Жарыс жеңімпазы болып финалда Қырғызстан құрамасын 4:1 есебімен ұтқан Қазақстан құрамасы атанды. 2019 жылдың сәуірінде Алматыда ұлттық ат спорты түрлерінен жастар арасындағы бірінші Азия чемпионаты өтті, оның аясында көкпардан Қазақстан құрамасы финалда Өзбекстаннан келген қарсыластарын 13:2 есебімен жеңіп, тағы да топ жарды.
Көкпар әрқашан қазақ өмірімен бірге өріліп, Қазақстан мен оның халқының рухын бейнелеп келді. Бұл жай ғана ойын емес, бұл — Қазақстанның мәдени мұрасының тірі ескерткіші. Көкпар арқылы қазақ халқының бірегейлігі мен мақтанышын асқақтататын маңызды құндылықтар мен дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Жазушылар Дүкенбай Досжанов пен Молдахмет Қаназов, әнші Орынбай Назарбек сияқты қазақ мәдениетінің қайраткерлері өз шығармаларын көкпарға арнаған. 2007 жылы «Көкпар. Қайсар Шабандоздар» атты үстел ойыны жарық көрді.
Дереккөз: Kazakh TV. Қазіргі заманғы көшпенділер. Қазақтың көкпар ойыны (бейне)
2014 жылы Қазақстанда 500 теңгелік «Көкпар» ескерткіш күміс монетасы шығарылды.
Дереккөздер: