Мәңгүрт
Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекет» («Ғасырдан да ұзақ күн») романында мәңгүрт туралы аңыз баяндалады. Мәңгүрт – азаптау арқылы жадынан айырылған, қожайынының еркіне шексіз бағынатын, жігерсіз құлға айналған тұтқын. Романда тұтқынды мәңгүртке айналдыру үшін қолданған азаптау түрі сипатталады: оның басын тақырлап қырып, жаңа сойылған түйенің терісін (шири) кигізеді. Содан кейін оны байлап, қайнаған күннің астында қалдырады. Тұтқын аптап ыстық пен шөлден қиналып, шири кеуіп, жиырылып, басын қысады. Тұтқынның өз шаштары қайта өсе бастайды, бірақ шириді тесіп өте алмай, теріге еніп, азапты күшейтеді. Біраз уақыттан кейін тұтқын не төзгісіз азаптан өледі, не өткен өмірін ұмытып, қожайынына толықтай бағынатын мінсіз құлға айналады: «Мәңгүрт кім екенін, қай рудан шыққанын білмейді, өз есімін ұмытады, балалық шағын, әкесі мен анасын есіне түсіре алмайды – бір сөзбен айтқанда, мәңгүрт өзін адам баласы ретінде санамайды. Өзінің «мен» дегенін түсінуден айырылған мәңгүрт шаруашылық тұрғысынан бірқатар артықшылықтарға ие болады. Ол тілсіз айуанмен тең болады, сондықтан да ол толығымен бағынышты және қауіпсіз болады» (Шыңғыс Айтматов. «Боранды бекет»).
Шыңғыс Айтматовтың романы негізіндегі «Мәңгүрт» фильмінен кадр
Дереккөз: АиФ
Романда Дөненбайдың ұлы, жас көшпенді Жоламан жоңғарларға тұтқынға түсіп, мәңгүртке айналады. Оны анасы ұзақ іздеп, ақырында табады, ал ол болса өз анасын - Найман-Ананы танымай, қожайынының бұйрығымен өлтіріп тастайды.
Шыңғыс Айтматов мәңгүрт туралы аңыздың шынайы фольклорлық дереккөзі бар екенін атап өткен: «Қырғыз тарихындағы ең ұлы дастандардың бірі, мыңдаған жылдық тарихы бар, халқымның рухани өмірінің энциклопедиясы «Манас» жырында біреуі жеңіске жеткен жағдайда екіншісінің басына шири – шикі түйе терісін кигізіп, осы сұмдық азаппен оның жадысын жойып, өткенін тартып аламын деп қорқытады. Бұл мәліметтерден басқа, әдебиетте де, фольклорда да ештеңе сақталмаған».
«Мәңгүрт» ұғымы жалпылама атауға айналды – бұл сөзбен өзінің тарихи, ұлттық тамырын ұмытқан, ата-бабасын, туған жерін және өткенін есінде сақтамаған адамды атайды. «Мәңгүрт» сөзі жазушының тілге енгізген авторлық сөзі болып саналады, орыс тілінде мағынасы жақын «Иван, не помнящий родства» деген фразеологиялық сөз тіркесі бар.
Дереккөздер: