Большевиктер/большевизм
«Большевик» ұғымы 1903 жылы Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖРП) II съезінде партия ішіндегі негізгі идеологиялық және ұйымдастырушылық мәселелерді анықтау кезіндегі алшақтық нәтижесінде пайда болды. Партия оның міндеттері, бағдарламасы мен құрылымы туралы әртүрлі түсінікті ұстанған екі топтан құралды. Кәсіби революционерлерден тұратын, жақсы ұйымдастырылған партия құруды және пролетариат диктатурасын күшпен орнатуды жақтаған радикал бөлігінің жетекшісі Владимир Ленин болды. Ұйымға еркін мүшелік етуді және күрес әдістері ретінде реформаларды жақтаған екінші бөлігі Юлий Мартовты қолдады.
Партияның басшы органдарының құрамы туралы дауыс беру кезінде Владимир Лениннің жақтастары көп дауысқа ие болды (содан — большевиктер), Юлий Мартовтың жақтастары азшылыққа ие болып қалды (қорытынды бойынша атауы — «меньшевиктер»). Фракциялар ешқашан өзара түсіністікке қол жеткізе алмады және 1912 жылы РСДЖП іс жүзінде екі бөлек партияға бөлінді. 1917 жылдың көктемінде Ресейдегі революциялық оқиғалар басталған кезде большевиктер РСДЖП (б) бөлек партия болып құрылды.
Большевизмнің теориялық негізі болған – Карл Маркстың (марксизм) қоғам дамуы туралы ілімі. Большевизмнің негізгі теоретигі Владимир Ленин большевизмді «революциялық марксизмді дәуірдің ерекше жағдайларына қолдану» деп айқындады. Кейбір зерттеушілер большевизмді Владимир Ленин әзірлеген әлеуметтік-экономикалық концепция — ленинизммен теңестіреді. Большевиктердің жақтастары революция арқылы қоғамды қайта құруды және пролетариат диктатурасы түрінде социалистік билікті орнатуды жақтады. Бұл ретте коммунистік қоғам құру перспективалық мақсат болды.
1917 жылғы Қазан төңкерісі барысында большевиктер партиясы билікке келді, олардың алғашқы үкіметі – Владимир Ленин басқарған Халық Комиссарлары Кеңесі (Совнарком) құрылды.
1918 жылғы наурызда партия Ресей Коммунистік партиясы (большевиктер) (РКП(б) болып қайта аталды. Бұл кезеңде оның қатарында шамамен 170 мың мүше болды.
1925 жылы Кеңес Одағының Социалистік Республикалар Одағы (КСРо) құрылғаннан кейін, РКП(б) Бүкілодақтық Коммунистік Партиясы (большевиктер) (ВКП(б)) болып, ал 1952 жылы – Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы (КПСС) болып өзгертілді. Кеңес дәуірінде партия елдегі жалғыз партия болды, оның басшылық рөлі 1936 жылдан бастап Кеңес Одағы Конституциясында бекітілді.
Тарихнамада және бұқаралық санада «большевизм» және «большевиктер» ұғымы кеңестік мемлекет, КСРО және оның басшыларымен қатар қолданылатын ұғымдарға айналды. Большевизмге берілетін бағалар идеологиялық платформаға байланысты мүлдем қарама-қарсы болуы мүмкін. Алайда большевиктер – тарихта төңкеріс жасай алған және социалистік қағидаттарға негізделген мемлекетті іс жүзінде құра алған алғашқы партия.
Большевизм теориясының негізін қалаушы – Ленин, одан басқа большевиктер теорияларының негізін қалаушылар – Лев Троцкий, Николай Бухарин, Евгений Преображенский және Роза Люксембург.
Владимир Ленин бейнеленген большевиктердің плакаты
Дереккөз: ВКонтакте
Дереккөздер:
Большая Российская энциклопедия