Алкогольге қарсы науқан
Маскүнемдікке қарсы науқан — 1985 жылдың наурызында билік тізгінін қолға алған КСРО Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің Бас хатшысы (іс жүзінде мемлекет басшысы) Михаил Горбачевтің алғашқы ірі реформаларының біріне айналды. Сол жылдың 16 мамырында-ақ «Маскүнемдік пен алкоголизмге қарсы күресті күшейту, үй жағдайында арақ қайнатуды түп-тамырымен жою туралы» қаулы жарияланып, бұл ауқымды мемлекеттік науқанға («құрғақ заң») ресми түрде жол ашылды.
1985 жылға қарай Кеңес Одағында ішімдік ішу деңгейі шегіне жеткен еді: орташа есеппен әр адамға жылына 10,5 литр таза спирттен келетін (бұл көрсеткішке жасырын қайнатылатын самогон кірмейді). Халықтың жаппай араққа салынуы ұлттың денсаулығын нашарлатып, өмір сүру ұзақтығын қысқартты, сондай-ақ ел экономикасына орасан зор нұқсан келтірді.
1970–1999 жылдардағы Ресейдегі алкогольді тұтынудың нақты деңгейін бағалау
1 – 1970–1980 жылдар үшін В. Тремлдің көрсеткіші, 2 – 1980–1994 жылдар аралығындағы РФ Мемлекеттік статистика комитетінің (Госкомстат), В. Тремлдің және А. Немцовтың деректері бойынша орташаланған баға, 3 – 1998–1999 жылдар үшін А. Немцовтың көрсеткіші, 4 – РФ Мемлекеттік статистика комитетінің ресми тіркелген алкоголь тұтыну деректері, 5 – маскүнемдікке қарсы науқанның басталуы, 6 – нарықтық реформалардың басталуы.
Дереккөз: Демоскоп
Жарияланған маскүнемдікке қарсы науқанның негізгі мақсаттары — ішімдік тұтынудан болатын өндірістік шығындарды (жұмысқа келмей қалу, апаттар, сапасыз өнім, еңбекке жарамсыздық парақтары) азайту, еңбек өнімділігін арттыру және халықтың жалпы денсаулығын жақсарту болды.
Науқан аясында алкогольдік ішімдіктер өндірісін және оларды сату нүктелерін айтарлықтай қысқарту көзделді. Сату уақытына уақытша шектеу қойылды (сағат 14:00-ден 19:00-ге дейін), ішімдік бағасы күрт өсті (арақ бағасы 2-3 есеге қымбаттады), мейрамханалардан бөлек қоғамдық тамақтану орындарында, сондай-ақ қоғамдық орындардың, оқу орындарының, ауруханалар мен демалыс орындарының маңында алкоголь сатуға тыйым салынды. Жұмыс орындарында ішімдік ішуге және алкоголь өнімдерін жарнамалауға үзілді-кесілді тыйым салынды. Сонымен қатар, салауатты өмір салтын, ішімдіксіз өтетін мерекелерді, тойлар мен мерейтойларды насихаттау жөніндегі үгіт-насихат жұмыстары жанданды. Науқанға партиялық, кәсіподақ және білім беру ұйымдары, қоғамдық және шығармашылық бірлестіктер (жазушылар, теледидар, кинематограф) жұмылдырылды.
Құрғақ заң кезіндегі КСРО пошта маркасы, 1985 ж.
Дереккөз: Большая Российская энциклопедия
Науқанның мәлімделген мақсаттары қаншалықты игі болғанымен, оны іске асыру жергілікті жерлерде көптеген ілеспе факторлар ескерілмей, дәстүрлі әкімшіл-әміршіл әдістермен жүргізілді. Негізінде, қоғамдық әдеттер мен экономикалық модельдерді біртіндеп өзгертуге бағытталған ұзақ мерзімді әрі жүйелі жұмыстың орнына, формальды «науқаншылдыққа» ұласқан біржолғы ауқымды акция өткізілді. Бұл тез арада қоғамның кескілескен қарсылығына және экономика үшін апатты салдарларға әкеп соқты.
Маскүнемдікке қарсы науқанның нәтижесінде күтілетін өмір сүру ұзақтығы шынымен де артты (ерлерде 2,6 жылға), өлім-жітім азайды (жылына 189 мың адамға), бала туу көрсеткіші өсті (10%-ға). Қылмыс деңгейінің, өндірістегі жазатайым оқиғалардың, мас күйіндегі жол апаттарының азайғаны байқалып, еңбек тәртібі жақсарды, жұмысқа келмей қалу жағдайлары күрт төмендеді. Жан басына шаққандағы ресми тіркелген алкоголь тұтыну деңгейі де кеміді, алайда науқан тоқтатылғаннан кейін сатылым қайтадан күрт өсіп, 1994 жылға қарай жағымсыз қоғамдық-саяси процестер аясында «реформаға дейінгі» деңгейден асып түсті. Сонымен қатар, үй жағдайында арақ қайнату (самогон) бірнеше есе көбейіп, бұл қант тапшылығына әкелді. Нашақорлар, токсикомандар және тағамдық емес спирт өнімдерін (лосьондар, дәрілік тұнбалар, еріткіштер және т.б.) тұтынушылар саны күрт артты. Мұның бәрі, сайып келгенде, нашақорлық пен токсикоманияға байланысты уланулар мен аурулардың көбеюіне соқтырды.
Маскүнемдікке қарсы науқанның қорытындылары экономика үшін де жойқын болды. Кеңес Одағының шарап жасаушы аймақтарында (Украина, Молдавия, Краснодар өлкесі) жүзімдіктер оталып, эксклюзивті коллекциялық шараптар өндіру мәдениеті мен жүзімнің бірегей сорттары жоғалды. «Құрғақ заң» енгізілген сәттен бастап контрабандалық әрекет пен алкогольдің жасырын саудасы белсенді дами бастады, бұл ұйымдасқан қылмыстың өршуіне түрткі болды.
Ликер-арақ өнімдерін шығаратын көптеген кәсіпорындардың жабылуына байланысты орасан зор адам жұмыссыз қалды. Ішімдікті контрабандалық жолмен тұтыну деңгейі өсті. Бюджет кірістері күрт құлдырады. 1985 жылы тамақ өнеркәсібінен түскен 60 миллиард рубль кіріс 1986 жылы 38 миллиард рубльге, ал 1987 жылы 25 миллиард рубльге дейін азайды. Соғыстан кейінгі жылдарда алғаш рет елдің шоғырландырылған бюджеті тапшылыққа ұшырады. Науқанға қарсы шыққандардың көбі: «Горбачев халықты маскүнемдіктен емес, жақсы әрі сапалы ішімдік ішуден айырды, бүкіл елді суррогат пен токсикоманияға отырғызды», — деп есептеді.
Жүргізілген жаңашылдықтарды қоғамның басым бөлігінің түсінбеуі мен қабылдамауы, сондай-ақ ауыр экономикалық зардаптар Михаил Горбачевтің бұл бастамасын, іс жүзінде, сәтсіз реформаның эталонына айналдырды. 1987 жылдан бастап науқан тоқтатыла бастады. Кейінірек Михаил Горбачев мұның қателік болғанын мойындады:
«Дүкендердің жабылуы, әсіресе Мәскеуде, шектен шығып кетті. Орасан зор кезектер пайда болды. Самогон қайнату өршіп, дүкендерден қант жоғалды. Науқан емес, маскүнемдікпен жоспарлы, ұзақ мерзімді күрес жүргізу керек еді. Қоғамды бір сілтеуден айықтыру мүмкін емес. Оған жылдар керек. Және үзіліссіз, тұрақты түрде күресу қажет» («Комсомольская правда» басылымына берген сұхбатынан, 15.05.2015 ж.).
Дереккөздер:
М. Горбачевтің маскүнемдікке қарсы науқаны және оның зардаптары