Кеңес Одағының ыдырауы
1980-жылдарға қарай КСРО жүйелі дағдарысқа тірелді. Халықтың басым бөлігі ресми түрде жарияланған коммунистік идеологияның қағидаларына сенуден қалды. Сонымен қатар Кеңес Одағының Батыс мемлекеттерінен экономикалық және технологиялық тұрғыдан артта қалып қойғаны айқын көріне бастады. 1985–1991 жылдар аралығында саяси жүйені реформалау әрекеті (қайта құру) елдегі барлық қайшылықтардың өршуіне жеткізді.
1988–1990 жылдары КОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы Михаил Горбачевтің бастамасымен Кеңес Одағы Коммунистік партиясының рөлі айтарлықтай төмендетілді. 1988 жылы партия аппараты қысқарып, сайлау жүйесіне реформа жасалды. Ал 1990 жылы Кеңес Одағының Конституциясына өзгеріс енгізіліп, 6-бап күшін жойды (1977 жылғы КСРО Конституциясы бойынша КОКП «кеңес қоғамының басқарушы және бағыттаушы күші» деп танылған болатын). Нәтижесінде Коммунистік партия мемлекеттен толықтай бөлінді.
Алайда, республикааралық қарым-қатынастар қайта қаралмады. Бұл жағдай партиялық құрылымдардың әлсіреуімен тұспа-тұс келіп, одақтас республикалардың дербестікке ұмтылуына және этникалық қақтығыстардың өршуіне түрткі болды. Ел ішінде республикалардың тәуелсіздігі үшін қозғалыс басталып, жергілікті билік орындары республикалық заңдардың одақтық заңдардан үстемдігін жариялай бастады. Бұл тарихи процесс «егемендіктер шеруі» деген атпен белгілі болды.
1988 жылғы 16 қарашада Эстон КСР-інің Жоғарғы Кеңесі республиканың мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылдап, эстон заңдарының Кеңес Одағы заңдарынан үстемдігін бекітті.
1989 жылғы 26 мамырда және 28 шілдеде Литва мен Латвия КСР-лері де осындай актілерді қабылдады. Ал 1990 жылғы 11 және 30 наурызда Литва мен Эстонияда, сол жылдың 4 мамырында Латвияда тәуелсіз мемлекеттерді қалпына келтіру туралы заңдарға қол қойылды. Басқа республикалардың ішінен алғашқы болып Әзірбайжан өз егемендігін жариялады (1989 жылғы 23 қыркүйек). 1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны қабылдады. Жалпы, 1990 жыл ішінде мұндай актілер барлық одақтас республикаларда қабылданды.
Одақтас республикалардың егемендік туралы декларацияларды қабылдауы және КСРО-дан тәуелсіздік алуының хронологиясы
Дереккөз: Википедия
Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасының (РКФСР) мемлекеттік егемендігі туралы декларация 1990 жылғы 12 маусымда республика халық депутаттарының I съезінде қабылданды. 1990 жылғы желтоқсанда РКФСР Жоғарғы Кеңесі арнайы заң қабылдап, соған сәйкес республика егемендігіне нұқсан келтіретін одақтық актілердің ел аумағындағы қолданысын тоқтата алатын болды.
Одақтың ыдырауын тоқтату мақсатында КСРО президенті Михаил Горбачев 1990 жылғы 2–13 шілде аралығында өткен Коммунистік партияның соңғы XXVIII съезінде жаңа Одақтық шарт жасасуды ұсынды. Бұл құжат КСРО-ны тең құқылы егемен республикалар федерациясы ретінде сақтап қалуды көздеді. Бұл бастама 1990 жылғы 3 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі тарапынан, ал сол жылдың 24 желтоқсанында КСРО халық депутаттарының IV съезінде қолдау тапты. Сондай-ақ съезде КСРО-ны «тең құқылы егемен республикалардың жаңарған федерациясы ретінде» сақтау туралы бүкілодақтық референдум өткізу туралы шешім қабылданды.
Референдум 1991 жылғы 17 наурызда өтті. Оған дауыс беруге құқылы азаматтардың 80%-ы қатысты. Сайлаушылардың 76,4%-ы Одақтың сақталуын қолдаса, 21,7%-ы қарсы болды. Алайда Армения, Грузия, Молдавия, Литва, Латвия және Эстония өз аумақтарында дауыс беруден бас тартты.
Референдум қорытындысы бойынша 1991 жылдың көктемі мен жазында мүшелерінің құқықтары кеңейтілген Кеңестік Суверенді Республикалар Одағын құруды қарастыратын шарт жобасы әзірленді. Құжат ортақ саяси, экономикалық немесе әскери міндеттерді шешу үшін біріккен, ал өкілеттіктердің басым бөлігі республикаларға берілген тәуелсіз мемлекеттер одағын құруды болжады. Келіссөздер өткен орынға байланысты бұл жұмыс «Ново-Огарево процесі» деп аталды (КСРО президентінің Ново-Огарево резиденциясы). Бұл процеске Балтық жағалауы республикалары, сондай-ақ Армения, Грузия және Молдавия қатысқан жоқ.
Одақтық шартқа қол қою рәсімі алғашында 1991 жылдың қыркүйек-қазан айларына жоспарланған болатын, алайда кейінірек Михаил Горбачев бұл мерзімді 1991 жылғы 20 тамызға ауыстырды. Ақыр соңында, жоғарғы кеңестік және партиялық басшылық өкілдері құрған КСРО-дағы Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитеттің (ГКЧП) 19–21 тамыз аралығында ұйымдастырған мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті («Тамыз бүлігі») салдарынан жаңа Одақтық шартқа қол қойылмай қалды.
Бүлік әрекеті сәтсіз аяқталғанымен, ол КСРО-дағы дағдарысты одан сайын ушықтырып жіберді. 24 тамызда Михаил Горбачев Коммунистік партияның Бас хатшысы өкілеттігінен бас тартты, ал 29 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі бүкіл ел аумағында КОКП-ның қызметін тоқтатты. Кейінірек, 6 қарашада КОКП мен РКФСР Коммунистік партиясының қызметін тоқтату және олардың ұйымдастырушылық құрылымдарын тарату туралы жарлыққа қол қойылды.
1991 жылғы тамыз оқиғалары республикалардың дербестікке және өз алдына дамуға деген ұмтылысын күшейтті. Ново-Огарево келіссөздеріне қатысушылар бұған дейін қол жеткізілген уағдаластықтардан бас тарта бастады. Нәтижесінде 24 тамызда Украина Жоғарғы Кеңесінің депутаттары Тәуелсіздік жариялау актісін қабылдады, 30 тамызда Әзірбайжан, ал 31 тамызда Өзбекстан мен Қырғызстан өз тәуелсіздіктерін жариялады.
КСРО құрамында болған республикалар картасы
1 – Армения, 2 – Әзербайжан, 3 – Беларусь, 4 – Эстония, 5 – Грузия, 6 – Қазақстан, 7 – Қырғызстан, 8 – Латвия, 9 – Литва, 10 – Молдова, 11 – Ресей, 12 – Тәжікстан, 13 – Түркіменстан, 14 – Украина, 15 – Өзбекстан
Дереккөз: Wikipedia
1991 жылғы 8 желтоқсанда РКФСР президенті Борис Ельцин, Украина президенті Леонид Кравчук және Белоруссия Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Станислав Шушкевич Вискули үкіметтік резиденциясында (Беловеж тоғайы, Белоруссия) Тәуелсіз Мемлекеттер Достығын (ТМД) құру туралы келісімге қол қойды.
21 желтоқсанда Алматыда тағы 8 бұрынғы одақтас республиканың басшылары ТМД-ның мақсаттары мен принциптері туралы декларацияға қол қойып, Беловеж уағдаластықтары арқылы КСРО-ның өмір сүруін тоқтатқанын растады (1993 жылы ТМД-ға 12-ші республика болып Грузия қосылды, бірақ 2009 жылы Достық құрамынан шықты).
Алматы кездесуі бұрынғы КСРО республикаларын егемен мемлекеттерге айналдыру үдерісін аяқтады. Декларацияда мемлекеттік егемендік пен шекаралардың бұзылмастығын өзара мойындау бекітілді. Сондай-ақ ТМД-ға мүше елдердің өзара іс-қимылы үйлестіруші институттар арқылы тең құқылы принцип негізінде жүзеге асырылатыны атап өтілді.
Дереккөздер: