Мәшһүр Жүсіп Көпеев (1858 – 1931)
Мәшһүр Жүсіп Көпеев
Дереккөз: Aqiqat.kazgazeta.kz
Жүсіп Көпеев Қазіргі Баянауыл ауданының аумағында туған (Қазақстанның Павлодар облысының оңтүстік-батысында орналасқан). Сүйіндік руының ішінде Күлік.
1870 жылы ол Бұхарадағы медреседе оқыды (Орталық Азияның ең көне қалаларының бірі, қазір Өзбекстанның Бұхара облысының әкімшілік орталығы), содан кейін Солтүстік және Орталық Қазақстанға келеді. Сапар барысында ол ауызша халық шығармашылығын жинап, осы аймақтарды мекендеген рулар мен тайпалардың өмірімен танысты.
1875 жылы Бұхарадағы Көкілташ медресесін бітірді (Орта Азиядағы 1569 жылы құрылған жоғары білім беру мекемесі). Бірнеше жыл ауылда мұғалім болып жұмыс істеді. Оқытумен қатар «Дала уәлаяты» («Қырғыз дала газеті») газетінде және «Айқап» журналында басылып, публицистикалық қызметпен белсенді айналысты. Өзінің білімі мен дарыны үшін араб тілінен аударғанда «даңқты, әйгілі, лайықты» дегенді білдіретін «Мәшһүр» есімімен аталды.
1887-1890 жылдары Самарқанд, Бұхара, Ташкент, Түркістан және басқа да Орта Азия қалаларына этнографиялық экспедициялар жасады. Экспедициялар барысында ол қазақтардың ауызша халық шығармашылығының көптеген үлгілерін жинап, жариялады. Ол жыршылардан жазып алған Көтеш Райымбекұлы, Абай, Шортанбай Қанайұлы, Шөже Қаржаубайұлы және басқа да ақындардың шығармалары кейіннен фольклортанушылар, тарихшылар мен әдебиеттанушылар үшін бай материалға айналды.
Араб және парсы тілдерін жақсы білуі Мәшһүр Жүсіп Көпеевке Шығыс поэзиясын терең зерттеп қана қоймай, шығыс сарынымен «Гүлшат-Шеризат», «Гибрат-нама», «Баян-нама» дастандары мен басқа да дастандар (Шығыс әдебиетіндегі эпикалық шығарма, әдетте – ертегі сюжеттері мен аңыздарын өңдеу) жазуына мүмкіндік берді.
1906-1907 жылдары Қазанда Хусаиновтар баспаханасында Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің «Өмір жинақтаған тәжірибе», «Ереже» өлеңдер жинағы, сондай-ақ прозамен және өлеңмен жазылған «Сарыарқа кімге тиесілі» кітабы жарық көрді. Әлеуметтік теңсіздік, сөз бостандығы, ағартушылық проблемаларын қозғайтын кітап патша өкіметінің теріс реакциясын тудырды, таралымның барлығы дерлік тәркіленіп, автор сенімсіздер тізіміне енгізілді.
1915 жылы ол Баянауыл округіне оралды. Оның өмірі мен шығармашылығының бұл кезеңі туралы сақталған ақпарат аз.
1931 жылы Баянауыл округінде қайтыс болды. Қайтыс болардан біраз бұрын ол өз кесенесінің құрылысын бастатты, сонда жерленді. Кесене Мәшһүр Жүсіп Көпеевті ізет тұтушылар тәуап ететін орынға айналды, олар оны қасиетті деп санады, зиратқа қол тигізу аурудан айықтырады және жан тыныштығын дарытады деп сенген. Халықтың зират басына келіп тәуап етуіне наразы болған билік 1952 жылы құрылысты қиратты. ХХІ ғасырдың басында кесене қалпына келтірілді.
Дереккөздер: