Манаш Қозыбаев (1931 — 2002)
Манаш Қозыбаев
Дереккөз: E-history.kz
Манаш Қабашұлы Қозыбаев 1931 жылғы 16 қарашада Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Итсары ауылында дүниеге келген.
1953 жылы Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетін (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін) үздік бітірген.
1953-1958 жылдары Қостанай педагогикалық институтында оқытушы, кейін Қазақ КСР Коммунистік партиясының Орталық Комитеті (ОК) жанындағы марксизм–ленинизм институтында қызметкер болып жұмыс істеген.
1969 жылы докторлық диссертациясын қорғады, бір жылдан кейін профессор атағын алды, сондай-ақ Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының сыйлығымен марапатталды, марапат қоғамдық және география ғылымдары саласындағы үздік жетістіктері үшін табысталды.
1980-1986 жылдары - Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакторы.
1986 жылдан бастап Қазақ КСР Ғылым Академиясының Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында: алдымен бөлім меңгерушісі, ал 1988 жылдан бастап өмірінің соңына дейін институт директоры болып жұмыс істеген.
1989 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының академигі болып сайланды. 1990-1993 жылдары - Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің халық депутаты.
Манаш Қозыбаев ғылыми қызығушылық саласына көптеген тақырыптар кірді: еңбек жолын бастағанда этнографиямен, елді мекендердің тарихын зерттеумен айналысқан. Оның еңбектерінде Ұлы Отан соғысы кезеңі мен фашизмді жеңудегі Қазақстанның рөлі елеулі орын алған. Ал ғылыми еңбектерінің ішінде «Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан Компартиясы (1941-1945)», «Қазақстан - майдан арсеналы», «Жеңіс жолындағы еңбек» монографиялары бар.
80-жылдардың аяғынан бастап, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бұрын «тыйым салынған» тақырыптарды – Қазақстанның ұлт-азаттық қозғалысын, қазақ мемлекеттілігін, ұжымдастыру кезеңіндегі елдің тарихын, 30-шы жылдардағы ашаршылықты, сталиндік қуғын-сүргінді, тұтас халықтарды Қазақстанға жаппай депортациялауды зерттеумен белсенді айналысқан. Ғалым ХХ ғасырдағы қазақ халқының бастауларының, оның бірегейлігі мен қиын тағдырының тұтас бейнесін жасай алды.
Манаш Қозыбаевтың қызметі тарихи ғылымды кеңінен насихаттауға, қазақ халқының ұлттық санасын қалыптастыруға және рухани жаңғыруына, сондай-ақ өз тарихының үлгілері негізінде патриотизмді тәрбиелеуге бағытталды. Оның ғылыми зерттеулерінің ерекшелігі - академиялық ғылымды халықтық ортамен жақындастыруы, тарихи процестердің мәнін көпшілікке түсінікті, қарапайым тілмен жеткізуі болды.
Манаш Қозыбаев Қазақстанның заманауи тарихи мектебін құрушылардың бірі. Шоқан Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтын басқарған кезде әдіснамалық база құрылып, ел тарихының маңызды тақырыптарын зерттеуге бастамашылық жасалды. Оның шәкірттерінің қатарында жүзге жуық ғылым докторы мен кандидаттары, қазіргі заманғы қазақстандық тарихшылар, мемлекет және қоғам қайраткерлері, ЖОО оқытушылары мен басшылары бар.
800-ден астам жарияланымның, монографиялардың, оқу құралдарының авторы, Қазақстан тарихынан іргелі академиялық еңбектерді әзірлеу жетекшісі.
Қуғын-сүргінге ұшырағандардың ұрпақтары құрған «Әділет» тарихи-ағарту қоғамының төрағасы болған. Ғалымның еңбектері ТМД халықтарының тілдеріне аударылып, АҚШ, Франция, Қытай, Болгария және басқа елдерде жарық көрді. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының (1995), президенттік Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының (1997) лауреаты.
2002 жылғы 30 қазанда қайтыс болды. 2003 жылы Петропавлдағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетіне академик Манаш Қозыбаевтың аты берілді.
Дереккөздер: