Әбдуәлі Қайдаров (1924 –2019)
Әбдуәлі Қайдаров
Дереккөз: Novoetv.kz
Г.Р. Ильясова, З.А. Сиразитдинов. «Әбдуәлі Қайдаров — түркі тіл білімі ғылымының жаңашылы (туғанына 95 жыл толуына орай)»
Әбдуәлі Туғанбайұлы Қайдаров 1924 жылы 13 желтоқсанда Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Талдыбұлақ ауылында дүниеге келген. Оған әр түрлі мектептерде білім алуға тура келді, онда сабақ не татар тілінде, не ұйғыр тілінде, не қазақ тілінде жүргізілетін.
1941 жылдан бастап Ұлы Отан соғысына қатысады. 1946 жылы әскерден лейтенант атағымен оралады.
1951 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) филология факультетін бітірген. 1951-1954 жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясында аспирантура оқиды.
Аспирантураны бітіргеннен кейін ҚазССР Ғылым академиясында шығыстану секторының аға ғылыми қызметкері, ұйғыр филологиясы бөлімінің меңгерушісі, директордың орынбасары, 1978-1995 жылдары директор, 1995-2019 жылдары құрметті директор болып жұмыс істейді.
1982 жылдан бастап С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде қазақ тілі кафедрасының профессоры болып жұмыс істеген.
Ғалымның ғылыми қызметінің негізгі бағыттары лексикология, диалектология және тіл тарихы, этнолингвистика, түркология және алтаистика, тіл саясаты, мемлекеттік тіл мәселелері және т.б. болды.
Тіл саясаты саласындағы мемлекеттік құжаттарды, соның ішінде «Тіл туралы» заңды және Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын әзірлеуге және қабылдауға қатысты. 1994 жылы алғашқы болып қазақ жазуын латын әліпбиіне көшуді ұсынды және латын негізді әліпбиді әзірлеу кезінде кеңесші ретінде қызмет етті. Өз ұсынысын ол кирилл әліпбиі, қандай реформа жасалса да, қазақ тілінің бүкіл фонетикалық байлығын жеткізе алмайтынымен және біртіндеп тілдегі кейбір дыбыстардың жоғалуына әкеп соғатынымен негіздеді. Латын графикасын қолдану тиімдірек, себебі дәл осы негізде адамзаттың әрбір тілінің вокализмі мен консонантизмін дәл сипаттауға негізделген, ресми қабылданған халықаралық фонетикалық транскрипция түрінде кез келген тілдің өзіндік дыбыстарын берудің бай тәжірибесі бар. Кейіннен ғалым жаңа әліпбидің принциптерін негіздеп, әзірлеп шықты. Арада 23 жыл өткенде академиктің арманы шындыққа айналды және осы жылдар бойы Ә.Т. Қайдаров бұл мәселеде кеңесші болып келді. Дәл соның сыни пікірінің арқасында апострофтар (дәйекшелер) кеңінен қолданылған, барлық жағынан сәтсіз деп танылған латын әліпбиінің нұсқасы қабылданбады.
Оның ғылыми жетекшілігімен 65 жоғары білікті ғалым, соның ішінде 10 ғылым докторы даярланды. 400-ден астам ғылыми жұмыстың: монографиялардың, оқулықтардың, сөздіктердің авторы. Бірқатар ғылыми және ғылыми-көпшілік журналдардың («ҚР ҰҒА Хабарлары», «Советская тюркология» және т.б.) редакторы және редакция алқасының мүшесі болды.
2019 жылы 27 ақпанда Алматы облысында қайтыс болды.
Құрметті атақтары мен марапаттары: филология ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), Қазақ КСР ҒА академигі (1984), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
Академик Ә.Т. Қайдаров — қазақ этнолингвистикасының негізін қалаушы. Оның бұл бағыттағы алғашқы жұмысы 1970 жылы жарық көріп, онда ғалым қазақ тіліндегі сауыт-сайман мен қару-жарақ атауларына этнолингвистикалық түсініктеме берді. Ғалымның бұл саладағы еңбектерінің негізгі мазмұны мен мақсаты — қазақ этносының рухани болмысын, дүниетанымдық ерекшеліктерін, ұлттық психологиясын, тарихы мен мәдениетін ашып көрсету.
Дереккөздер: