Мұхаммед Хайдар Дулати
Мұхаммед Хайдар Дулати
Дереккөз: Dulaty.kz
Мұхаммед Хайдар Дулати 1499 жылы Ташкентте дүниеге келген (қазіргі – Өзбекстанның астанасы). Ақсүйектер отбасынан шыққан, оның ата-бабалары Моғолстан мемлекетінің құрамына кіретін Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумақтарындағы көрнекті саяси қайраткерлері болған. Ол ата – анасынан ерте айырылды, олар қайтыс болғаннан кейін Кабулда (қазіргі- Ауғанстанның астанасы) Мұхаммед Захир аддин Бабурамен (ол Үндістандағы моғол әулетінің негізін қалаушы, атақты ойшыл, қолбасшы болған) немере ағасымен бірге тұрды.
1512 жылдан бастап ол өзінің туысы - Қашқариядағы Сұлтан Саид хан сотында қызметте болды (бұрын Батыс Қытайдағы Шыңжаң провинциясының оңтүстік бөлігі, алты қала мен аумақтың жалпы атауы, олардың ықпалымен Шығыс Түркістанда), көрнекті әскери және басқа да лауазымдарды атқарды. 1514 жылы Қашқар мен Жаркент үшін соғысқа, Қырғызстанға, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Тибетке әскери жорықтарға қатысты. Хан тағының мұрагері - Әбу ар-Рашид сұлтанды тәрбиеледі.
Саид хан қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Әбу ар-Рашид бірқатар беделді дворяндарды өлтіруді ұйымдастырады, Мұхаммед Хайдар Қашқариядан кетіп, Үндістанға Бабуридтерге (Моғол империясының падишахтар әулеті) қашады. Онда ол жаулап алуға қатысты Кашмир (Үндістан түбегінің солтүстік-батысындағы даулы аймақ, тарихи Гималайдағы бұрынғы князьдік) және оны Бабуридтер атынан басқарды. 1551 жылы жергілікті көтеріліс кезінде Мұхаммед Хайдар кездейсоқ жебемен өлтірілді.
Замандастарының айтуынша, Мұхаммед Хайдар - Дулати энциклопедиялық білім алған, Қазақстан мен Орта Азия тарихының білгірі атанған. Ол барлық саяси оқиғалардан хабардар еді, көптеген саяси қайраткерлермен таныс болды.
Мұхаммед Хайдар Дулати (әдебиетте Хайдар мырза деп те аталады)-1541-1546 жылдары Кашмирде парсы тілінде жазылған және бүгінгі күнге дейін қазақ тайпалары мен Моғолстан (ортағасырлық түркі-моңғол мемлекеті) мен Орта Азия халықтарының тарихының шежіресі болып саналатын «Тарих-и-Рашиди» бірегей тарихи ғылыми еңбегінің авторы. Өз жұмысымен айналыса отырып, автор Дулатовтың өткені туралы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан әңгімелерге, могулдар туралы аңыздарға, могулдар хандарының сарайларында сақталған құпия құжаттарға, куәгерлердің куәліктері мен бақылауларына сүйенді. Ол сондай-ақ өткеннің әйгілі ғалымдарының тарихи туындыларын пайдаланды. Мұның бәрі бұл жұмысты нақты мұрағаттық мәліметтерге негізделген тарихи анықтамалық ретінде сипаттауға мүмкіндік береді.
Бұл шығармасында ол Жетісу мен Шығыс Дешті Қыпшақта болған оқиғалардан, Моғолстанның құлауынан, феодалдық соғыстардан, сыртқы жауға қарсы күресте қазақтар, қырғыздар мен өзбектер арасында достық одақтар құрудан кейінгі Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаю процесін сипаттады.
Дереккөздер: