Шайбани (Шейбани хан) Мухаммад (1451–1510)
Шайбани хан
Дереккөз: Дзен
Шайбани (Шейбани) Мұхаммед (1451–1510) – Шыңғыс руынан шыққан хан, көшпелі өзбект мемлекетінің билеушісі және негізін қалаушы Әбілқайыр ханның немересі, Шейбанидтер әулетінің негізін қалаушы.
Балалық шағы Бұхарада өтті. Бұхара медреселерінде (діни академиялар) білім алды. Түркі, парсы және араб тілдерін білді. Өлең жазып, каллиграфия шеберлігіне ие болды.
Шайбани 16 жасқа келгенде атасы – қуатты билеуші Әбілхайыр хан дүниеден озды. Көшпелі өзбектер мемлекеті ыдырап, он жылдан астам уақыт бойы жас Шайбани хан мен оның жақтастары әртүрлі билеушілермен одақтасып, билік үшін қызу күрес жүргізді. XV ғасырдың 80-жылдарында Шайбани мемлекетті қалпына келтіріп, кейінірек Сырдария өзенінің бойындағы қала мен бекіністі өз иелігіне қосып алды.
1500-1501 жылдары ол кезде Тимуридтер мемлекетінің астаналарының бірі болған Самарқандты басып алып, жаңа мемлекет – шайбанидтердің негізін қалады. 1507 жылға қарай бүкіл Мәуераннахр (Орталық Азиядағы аймақ, қазіргі уақытта Өзбекстанның бір бөлігі, Қазақстанның Қызылорда және Түркістан облыстарының оңтүстік бөліктері, Тәжікстанның бір бөлігі) және Хорасан (Шығыс Иранда орналасқан тарихи аймақ) жаулап алды.
Шейбанидтер мемлекетінің аумағы
Дереккөз: Руниверс
Өзінің билігіндегі барлық жерлерде жаңа күміс және мыс монеталарды соғуға және пайдалануға бұйрық беріп, Тимуридтер кезеңінде соғылған монеталарды пайдалануға тыйым салды.
Мұхаммед Шайбани кезеңіндегі күміс монета
Источник: Монетник.ру
Батыл қолбасшы болған Мұхаммед Шайбани уақытының көп бөлігін шайқастарда өткізген, алайда ол өз елінде белсенді шаруашылық және рухани-ағартушылық қызмет атқарған: мешіт, медресе және кесенелер салған. Оның билігі кезінде Самарқандта теологиялық академия (медресе) және оның жанындағы кітапхана салынып, Туса қаласының ғимараттары жөнделген.
Шейбани хан тек билеуші ғана емес, сонымен бірге ақын болған. Жазушы, суретші және ғалымдарға қамқорлық көрсетіп, олармен сөйлескенді ұнатқан. Аңыз бойынша, ол жорыққа шыққан кезде кітапханасының бір бөлігін өзімен бірге алып жүреді екен.
1510 жылы Мерв маңында Иранның жаңа әулетінің негізін қалаушы Исмаил Сефевимен шайқаста қаза тапты.
Дереккөздер:
Testhistory
Сұлтанов Т. И., Шыңғыс-хан және оның тікелей ұрпақтары — М.: АСТ, 2006.