Капитализм – бұл еркін нарық пен бәсекелестік, жеке меншіктің мемлекеттік меншіктен басым болуы, сондай-ақ сатып алу-сату қағидалары басым әлеуметтік-экономикалық жүйе. Пайда табуға ұмтылу капитализмнің қозғаушы күші болып табылады.
Неміс философы, экономист, ғылыми коммунизмнің негізін қалаушы Карл Маркстың пікірінше, капитализм – бұл кәсіпкерлердің көп пайда табу үшін жұмысшыларды қанайтын жүйесі. Мұндай жүйенің басты құндылығы — байлықты жинақтау. Капиталистік жүйе өзін-өзі қайталайды: ықпалды билеуші тап пайдасын арттырады, ал жұмысшылар бұған әсер ете алмайды. Бұл біреулердің әрдайым байып, ал басқаларының әрдайым кедейленуіне әкеледі. «Буржуазиялық қанаушылар еңбекші халықтың қанын үнемі сорады» деген сөз тіркесі осыдан шыққан.
Кеңес дәуірінде капитализм қатты сынға алынып, айыпталды. КСРО-да капитализмді сынау үшін қолданылған танымал дәлелдерге әлеуметтік теңсіздік, еңбекшілерді қанау және материалдық әділетсіздік жатады.
Капитализмнің жетекші заманауи тұжырымдамаларының бірі америкалық ғалым И. Валлерстайнға тиесілі. Валлерстайн капитализмнің мәнін капиталды пайдаланудың ерекше тәсілінен көреді. Бұл ерекшелік – капиталды одан да көп капитал жинау мақсатында қолдану, яғни оның «өзін-өзі кеңейтуі». Капиталистің өз капиталын кеңейту мақсатында басқа адамдармен орнатуға тиіс қарым-қатынастары капиталистік деп аталады. Басқа өркениеттерде капитал айналымын жүзеге асыру әрекеттері әдетте сәтсіз болды, себебі ұзын тізбекте көптеген үзілістер болды: кейде ақшалай түрде жинақталған активтер болмаса, кейде жұмыс күші, кейде бөлу желісі, кейде төлем қабілеті бар тұтынушылар жетіспеді. Капитализм бұл тізбекті тұйықтап, капиталдың өзін-өзі кеңейту мақсатындағы тұрақты айналымын мүмкін және әлеуметтік тұрғыдан мақұлданатын етті. Ол үшін барлық экономикалық салалардағы әлеуметтік процестерді тауарға айналдыру (яғни нарықта сатылатын нәрсеге айналдыру) қажет болды.
Капитализмнің саяси тарихы — пайданы барынша арттыруға мүдделі капиталистер мен барынша жоғары еңбекақы мен жақсы еңбек жағдайларын талап ететін еңбекшілер арасындағы күрес. Бұл күресте мемлекеттің маңызы зор. Нарықтарды реттеудің кең арсеналы бар қазіргі мемлекетті капитализмнің өзі жасады, бұрын мемлекет бұндай түрде болған емес. Мемлекет таптар, салалар, кәсіпорындар, шетел азаматтары үшін заңнамалық шектеулер/преференциялар белгілеу, сондай-ақ салықтар жинау және оларды өзінің фавориттерінің, яғни белгілі бір капиталистік топтардың пайдасына тікелей қайта бөлу арқылы жинақтау процесіне жәрдемдеседі. Капитализм кезіндегі жұмысшы табының тағдыры — кәсіподақ және партия ұйымдарына бірігу арқылы мемлекеттің репрессиялық саясатын жеңілдету үшін күресу.
Бүгінгі таңда капитализм өзінің толық өрістеу кезеңіне енді, бұл өте қауіпті кезең, себебі одан әрі дамитын жері жоқ, ол өзін-өзі жей бастайды. Егер бәрі тауарға айналдырылған болса, одан әрі тауарға айналдыру мүмкін емес. Әлемнің әртүрлі елдеріндегі жүйеге қарсы қозғалыстар күшейіп келеді, олардың табыстары сөзсіз. Адам ойы барған сайын ұтымды бола түседі, капитализмді жасыратын идеологиялық шымылдық бірте-бірте сейіліп келеді. Қазіргі әлем-жүйенің басты бенефициары ретіндегі әлемдік буржуазияның алдында таңдау тұр: «консервативті» ұстанымды ұстану, яғни биліктен айырылмау арқылы жүйенің ыдырауын тереңдетіп, оның күйреуін жақындату немесе бағытты өзгерту арқылы капиталистік өркениеттен басқа, балама өркениетке өту процесін бақылауға алуға батыл әрекет жасау. Егер мұндай әрекет сәтті болса – социалистік ұрандармен – жаңа өркениет азшылықтың пайдасына әлемдік жұмыс күшін қанаудың жаңа тәсілі болып қалады. Мұндай нәтиженің алдын алу үшін әртүрлі елдердегі жүйеге қарсы қозғалыстар әділетті және адамға лайықты әлем құрылымы үшін күресуде күш біріктірген жағдайда ғана мүмкін болады.
Дереккөздер:
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу