Қайрат Рысқұлбеков (1966–1988)
Қайрат Рысқұлбеков
Дереккөз: E-history.kz
Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков 1966 жылы 13 наурызда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының Бірлік ауылында (қазіргі Қазақстан Республикасы, Жамбыл облысы) совхоз жұмысшыларының отбасында дүниеге келген. 1984 жылы мерзімді әскери қызметке шақырылып, десантшы ретінде қызмет етеді, Ауғанстан Демократиялық Республикасындағы соғыс қимылдарына қатысады. 1986 жылы әскерден қайтқан соң Алматыға келіп, сәулет-құрылыс институтының бірінші курсына оқуға түседі.
1986 жылғы желтоқсанда Алматыда одақтық басшылықтың Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысын ауыстыру туралы шешіміне қарсы жастардың жаппай шеруіне қатысады. Оқиға басталғаннан кейін шамамен екі апта өткен соң ішкі істер органдарымен ұсталып, тәртіпсіздіктерге белсенді қатысқаны, сондай-ақ ерікті жасақшыны өлтіргені және милиция қызметкеріне ауыр дене жарақатын салғаны үшін айыпталады.
1987 жылы 16 маусымда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасымен Қайрат Рысқұлбеков кінәлі деп танылып, ең жоғарғы жаза беріледі. Мүлкі тәркіленіп, өзі өлім жазасына кесілді. 1988 жылы 23 сәуірде Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Жоғарғы Кеңесінің Президиумы өлім жазасын жиырма жылға бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырады.
1988 жылғы 21 мамырда Қайрат Рысқұлбеков жазасын өтеу орнына бара жатқан жолда Семей (қазіргі Семей қаласы) түрмесінде қаза тапты. Ресми түрде оның өлімі өз-өзіне қол жұмсау ретінде рәсімделді, бірақ кейінгі жарияланымдар мен қоғамдық пікірталастарда бұл нұсқа бірнеше рет күмән тудырды.
1992 жылы 21 ақпанда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының шешімімен ол қайтыс болғаннан кейін толық ақталды. 1996 жылы 9 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қайрат Рысқұлбековке қайтыс болғаннан кейін «Отан» ордені тапсырылып, «Халық Қаһарманы» атағы берілді.
Қайрат Рысқұлбековтің есімі Қазақстанның түрлі аймақтарындағы бірқатар мектептерге, көшелерге және оқу орындарына берілген. Мұражайлар мен мемориалдық экспозицияларда оның өмірі мен 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысуы туралы материалдар, соның ішінде отбасы тарапынан Алматы мұражайына тапсырылған «Халық Қаһарманы» атағының төсбелгісі қойылған. 1990-жылдардың басында оның өлеңдері, хаттары мен күнделік жазбалары жарық көрді. Бұл еңбектерді қазақстандық зерттеушілер мен жұртшылық сол дәуірдің маңызды айғағы және Желтоқсан оқиғасына қатысушының жеке ұстанымын көрсететін құнды дерек ретінде қарастырады.
Дереккөздер:
Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты