Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры (Ұлттық қор) — мұнай, газ және басқа да табиғи ресурстарды өндіруден түсетін кірістерді жинақтау, сондай-ақ тұрақсыз кезеңдерде экономиканы қолдау үшін құрылған мемлекеттік қор. Техникалық тұрғыдан алғанда, қор Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкіндегі Үкіметтің шотында шоғырландырылған қаржылық активтердің жиынтығы болып табылады. Ұлттық қор ел экономикасын шикізат ресурстары бағасының ауытқуынан қорғайтын және тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ететін тұрақтандыру тетігі мен болашақ ұрпаққа арналған «жинақ сандық» рөлін атқарады.
Ұлттық қорды құру идеясы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевта 1997 жылы «Қазақстан-2030» Стратегиясын әзірлеу кезінде туындады. Көптеген халықаралық кеңесшілер мен отандық экономистерге бұл ұсыныс, әсіресе мұнай бағасының күрт төмендеуі мен 1998 жылғы Ресейдегі тамыз дағдарысынан кейін, қисынсыз болып көрінді. Осы жағдайлар идеяның жүзеге асуын кешеуілдетіп, оған тек 2000 жылы ғана қайта оралу мүмкін болды. Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның мұнай долларынсыз өмір сүруді үйренуі керектігін және өндірістен емес, шикізат экспортынан түсетін қаражат есебінен әлеуметтік салаға мақсатсыз шығын шығарудан сақтану қажеттігін алға тартты.
2000 жылғы 23 тамызда Қазақстан Республикасы Президентінің № 402 Жарлығымен Ұлттық қор ресми түрде құрылды. Ұлттық қорға алғашқы жарна ретінде америкалық «Шеврон» компаниясы «Теңізшевройл» бірлескен кәсіпорнындағы 5 пайыздық қазақстандық үлес үшін төлеген 660 миллион доллар түсті.
Ұлттық қордың негізгі мақсаттары — елдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету, болашақ ұрпақ үшін қаржылық қаражат жинақтау және экономика мен бюджеттің әлемдік шикізат бағасының конъюнктурасына тәуелділігін төмендету. Ұлттық қор екі негізгі функцияны орындайды: жинақтау және тұрақтандыру. Жинақтау функциясы тәуекелдің орташа деңгейінде қаржылық активтердің ұзақ мерзімді перспективада жинақталуын қамтамасыз етеді және болашақ ұрпаққа арналған. Тұрақтандыру функциясы мұнай мен басқа да шикізат ресурстары бағасының ауытқуын өтеу, сондай-ақ экономикалық дағдарыс кезеңдерінде бюджетті қолдау үшін пайдаланылады.
Қазақстан Республикасының қолданыстағы Бюджет кодексіне сәйкес, Ұлттық қорды қалыптастыру көздеріне мыналар жатады: мұнай секторы ұйымдарынан түсетін тікелей салықтар, жер қойнауын пайдаланушылардың бонустары мен роялтилері, ұлттық компаниялардың активтерін жекешелендіруден және беруден түсетін түсімдер, қорды басқарудан түсетін инвестициялық кірістер, сондай-ақ заңнамада тыйым салынбаған өзге де түсімдер. Бюджеттің атқарылу барысында шикізат секторы ұйымдарынан түсетін түсімдер бекітілген сомадан асып кетсе, бұл қаражат Ұлттық қорға аударылады, ал жоспарланған қаражат жетіспеген жағдайда қажетті ресурстар қордан трансферттер түрінде алынуы мүмкін.
Ұлттық қорды сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Үкімет жыл сайын Президенттің бекітуіне қордың қалыптасуы мен пайдаланылуы туралы жылдық есепті ұсынады.
Ұлттық қор осы жылдар ішінде айтарлықтай өсім көрсетті. Егер 2001 жылдың қаңтарында оның активтері небәрі 660 миллион долларды құраса, 2014 жылдың басына қарай олар 77 миллиард долларлық шыңға жетті. Кейіннен әлемдік экономикалық дағдарыстарға, ұлттық валютаны қолдауға және бюджетке бағытталған трансферттерге байланысты қор көлемі азайды, алайда 2024 жылдың басына қарай активтер қайтадан 60 миллиард доллардан асты. Қазақстан Үкіметі 2030 жылға қарай қор активтерін 100 миллиард долларға дейін ұлғайту міндетін қойды.
Ұлттық қор тәуелсіз Қазақстанның экономикалық саясатының негізгі құралдарының біріне айналып, бюджеттің тұрақтылығын қамтамасыз етті, сыртқы соққыларға тәуелділікті төмендетті және болашақ ұрпақ үшін қаржылық тұрақтылыққа кепілдік берді.
Дереккөздер:
Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі
АКРА Талдау несиелік рейтинг агенттігінің сайты
«Менің өмірім. Тәуелсіздікке» кітабы бойынша іздеу