Ұлы дала

Ұлы Дала — нақты географиялық кеңістік, әрі тарихи-мәдени образ. Географиялық тұрғыдан дала, шөлейт және шөл сияқты сан алуан табиғи аймақтарды қамтитын, батыстан шығысқа қарай Каспий маңы ойпатынан Алтайға дейін 2200 шақырымнан астам қашықтыққа созылып жатқан Жер шарындағы ең ірі далалы аймақ; бұл ретте оның орталық және ең созылыңқы бөлігі қазіргі Қазақстанға тиесілі.

Ұлы Даланың тарихи-мәдени мағынасы — бұл «көшпелілер өркениетінің әлемі». Ұлы Дала өркениеттер бастау алып, кейіннен аймақтың тарихы мен мәдениетінде терең із қалдырып жойылып отырған кеңістік болып саналады. Мұнда қазақтарды қоса алғанда, көшпелі халықтардың өзіндік дәстүрі, тұрмысы мен өнері бар бірегей мәдениеті қалыптасты. Бұл аумақ Шығыс пен Батысты байланыстыратын Ұлы Жібек жолының маңызды бөлігі болды, бұл этносаралық және мәдени өзара іс-қимылға ықпал етті.

Көшпелілер өркениетінің қалыптасуының күрделі процесі Ұлы Даланың дамуы ретінде түсіндіріледі. Ұлы Далада көшпелі өмір салты тіршілікті қамтамасыз ету мен табиғатты пайдалану жүйесінің, материалдық және рухани мәдениеттің, жергілікті халық менталитетінің, көршілес халықтармен қарым-қатынастың, әлеуметтік ұйымдасудың, әлеуметтік-экономикалық қатынастар мен қоғамдық-саяси жүйенің негізінде жатты.

Қазақстанның жаңа тарихында бұл ұғым ерекше мән мен мәртебеге ие болды. Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы Даланың жеті қыры» атты бағдарламалық мақаласында Ұлы Дала халықтары әлемге бірқатар іргелі жаңалықтар мен мәдени кодтар сыйлаған өркениеттік кеңістік ретінде сипатталады. Нұрсұлтан Назарбаев дала өркениетінің әлемдік тарихқа қосқан жеті негізгі үлесін, яғни «жеті қырын» бөліп көрсетеді:

1. Атқа міну мәдениеті — жылқыны қолға үйрету алғаш рет қазіргі Қазақстан аумағында болған (Ботай қонысындағы қазба жұмыстары). Бұл мәдениет биік ер-тұрман, үзеңгі, қонышты жұмсақ етік пен өкше, семсер сияқты өнертабыстарды дүниеге әкелді. Мұның бәрі әскери істің дамуына негіз болып, қазіргі киім үлгісінің элементіне айналды.
2. Ұлы Даланың ежелгі металлургиясы — Қазақстан аумағында кен өндіру және қола, мыс, темір, күміс пен алтын қорыту ошақтары дамып, бұл металлургиялық өндіріс пен технологияның негізін қалады.
3. Аң стилі — адамның табиғатпен байланысын және дала халықтарының рухани бағдарларын бейнелейтін бірегей көркемдік көрініс. Бұл стиль дала фольклоры мен өнерінде кеңінен таралды.
4. Алтын адам — 1969 жылы Есік қорғанынан табылған, «Қазақстандық Тутанхамон» деп аталатын ескерткіш даланың жоғары мәдени және көркем өркениетінің символына айналды.
5. Түркі әлемінің бесігі — Ұлы Дала түркі халықтары мен мемлекеттерінің пайда болуы мен қалыптасуының тарихи орталығы ретінде қарастырылады.
6. Ұлы Жібек жолы — дала аймағы Қытай, Үндістан, Персия, Жерорта теңізі мен Шығыс Еуропа халықтары арасындағы сауда және мәдени алмасудың басты жолы болды.
7. Қазақстан — алма мен қызғалдақтың отаны, бұл аймақтың биологиялық және агромәдени байлығын айшықтайды.

Бұл «жеті қыр» дала өркениетінің технологиялық жетістіктері мен көркемдік дәстүрлерінен бастап, мәдени-этникалық бірегейлігі мен әлемнің сауда-мәдени байланыстарына тигізген жаһандық ықпалына дейінгі ауқымды әрі жан-жақты мұрасын көрсетеді.

Дереккөздер:

Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты

Qazaqstan Tаrihy

Мәдениет порталы

С. К. Жетпісбаев, «Ұлы дала және қазақтар: көшпелі өмір салтынан әлемдік қоғамдық өркениетке»